Ο χαρακτήρας των κομμάτων - φατριών κατά την περίοδο της Ελληνικής επανάστασης (1821-1826)

Πριν διηγηθούμε την φατριαστική διαπάλη, η οποία αρχίζει να εντείνεται και να κορυφώνεται το τρίτο έτος της επανάστασης , θα προσπαθήσουμε εν είδι εισαγωγής να αναλύσουμε και να εξηγήσουμε το φαινόμενο, ώστε και ο αναγνώστης να μπορεί πιο εύκολα να παρακολουθήσει τις Οβιδιακές πολιτικές μεταμορφώσεις των ηγετών της επανάστασης. Η προεπαναστατική κοινωνία στον Ελλαδικό χώρο είχε μια μακρά παράδοση κοινοτισμού με τους κατά τόπους προκρίτους να ηγούνται πολιτικά των χωρικών, να χειρίζονται τοπικά προβλήματα, να αντιπροσωπευουν την κοινότητα τους στην Πύλη, να εισπράττουν τους φόρους ως ενοικιαστές. Το στοιχείο της εκλογής των προκρίτων στην αρχή της χρονιάς ήταν εθιμικό και διακοσμητικό, αφού χάρις την οικονομική τους επιφάνεια και το γόητρο που απολάμβαναν στις τοπικές κοινωνίες τους τις περισσότερες φορές ήταν ισόβιοι και το αξίωμα τους το κληρονομούσαν τα παιδιά τους. Οι μετέπειτα οπλαρχηγοί της Επανάστασης σε περίπτωση που δεν ήταν κλέφτες η αρματωλοί, λειτούργούσαν ως προσωπική σωματοφυλακή ("κάποι") των προκρίτων, άρα ήταν υπό μια έννοια υποτακτικοί τους.
Αυτή η τάξη πραγμάτων ήταν μοιραίο να διασαλευτεί με το ξέσπασμα της Επανάστασης και την αναρχία που συνήθως επακολουθεί. Αρχικά όλοι οι πρόχειροι οργανισμοί κεντρικής διοίκησης που συστήθηκαν ελέγχονταν πλήρως από τους προκρίτους και τους Φαναριώτες (Μαυροκορδάτος,
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης
Νέγρης κτλ), μια νέα πολιτική δύναμη που αναδείχθηκε χάρις την εγγραματοσύνη της που αρχικά στις πρώτες Εθνοσυνελεύσεις αποτέλεσε πολύτιμο πλεονέκτημα. Η πρώτη ανοιχτή αμφισβήτηση των πρωτείων των προκρίτων ήρθε από τον Υψηλάντη και τους Φιλικούς, αλλά αυτή σύντομα εξουδετερώθηκε όταν ο αδερφός του απέτυχε στην εξέγερση του στις Παραδουνάβιες ηγεμονίες αλλά και επειδή ο ίδιος ο Υψηλάντης εκ χαρακτήρος αποστρεφόταν τις έριδες και τις δολοπλοκίες. Η δεύτερη αμφισβήτηση της εξουσίας των προκρίτων προήλθε από τους οπλαρχηγούς, ειδικά μετά την συντριβή του Δράμαλη όταν το γόητρο της Κυβέρνησης καταβαραθρώθηκε επειδή κατέφυγε στα πλοία όταν φάνηκε ο κίνδυνος. Ταυτόχρονα η νεοσχηματιζόμενη φατρία των "στρατιωτικών" (Κολοκοτρώνης, Πλαπούτας, Νικήτας Σταματελόπουλος, Οδυσσέας Ανδρούτσος, Τσόκρης κτλ) μαζί με την Πελοποννησιακή Γερουσία (πρόκριτοι Μαυρομιχαλαίοι κτλ) και τον Υψηλάντη (Φιλικοί) χάρις την σθεναρή τους στάση, είχαν αποσπάσει την εμπιστοσύνη όλων των χωρικών και του απλού λαού. Συχνά οι οπλαρχηγοί άρχισαν να μιλούν για "γοβέρνο μιλιτάρε" (στρατιωτική κυβέρνηση), ώστε να διευθύνουν οι ίδιοι καταλληλότερα τον απελευθερωτικό Αγώνα.

Πολλές μαρξιστικές γραφίδες που ασχολήθηκαν με την επανάσταση (Σταματόπουλος, Βουρνάς) τονίζουν υπεραπλουστευτικά τον δήθεν "ταξικό χαρακτήρα" της διαμάχης αυτής. Οι φτωχοί
Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης
δημοκρατικοί Αγωνιστές που μάχονται "για την ελευθερία και τα δίκια του λαού" και οι πλούσιοι ολιγαρχικοί Τουρκο - κοτζαμπάσηδες, οι καταπιεστές του λαού που καταπνίγουν τις ελευθερίες του. Το σχήμα είναι αρκετά ελκυστικό αλλά είναι ολοφάνερο ότι απέχει από την σύνθετη Ιστορική πραγματικότητα, αφού αδυνατεί να εκφράσει το κλίμα της εποχής, την ιδεολογία και τα πραγματικά κίνητρα των πρωταγωνιστών. Πρώτα - πρώτα σε καμία περίοδο της διαπάλης για την εξουσία δεν υφίσταται μια φατρία - παράταξη με ταξική ομοιογένεια και συνείδηση. Τα πρόσωπα αλλάζουν συνεχώς φατρία με την μεγαλύτερη πιθανή ευκολία, με τις παρατάξεις να τους δέχονται χωρίς επιφυλάξεις. Σχετικά παραδείγματα είναι η ένταξη του Φαναριώτη Θοδωρή Νέγρη στην φατρία των οπλαρχηγών μετά την Εθνοσυνέλευση στο Άστρος και τον παραμερισμό του από τον Μαυροκορδάτο, η αποδοχή του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη της προεδρίας του εκτελεστικού που ελεγχόταν από τους προκρίτους αδιαφορώντας για τους όρκους που είχε κάνει με τους στρατιωτικούς λίγους μήνες πριν, το εντυπωσιακό πέρασμα του μεγαλοκοτζαμπάση της Καρύταινας Κανέλλου Δεληγιάννη στην φατρία των Κολοκοτρωναίων, όταν έμεινε εκτός εξουσίας.

Την ίδια διαδρομή ακολούθησαν οι μεγαλοκοτζαμπάσηδες Λόντος και Ζαίμης όταν η Κυβέρνηση παρά την προσφορά τους στον πρώτο εμφύλιο πόλεμο τους έθιξε αλλά και ορμώμενοι από τοπικιστικά ελατήρια, καθώς οι Στερεοελλαδίτες και οι νησιώτες ήλεγχαν την κυβέρνηση. Άλλο κλασσικό παράδειγμα είναι του γενναίου πολεμιστή και Φιλικού Αναγνωσταρά, ο οποίος αφού
Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)
ζήτησε δύο φορές από την στρατιωτική φατρία (Κολοκοτρώνης κτλ) να σφάξει χωρίς έλεος τους προκρίτους, εντάχθηκε στο κόμμα τους στην Εθνοσυνέλευση του Άστρους, αναλαμβάνοντας και υπεύθυνος για τα στρατιωτικά. Αλλά και ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης πρόσκαιρα εντάχθηκε στο κόμμα των προκρίτων δεχόμενος την θέση του Αντιπροέδρου του Εκτελεστικού (της Κυβέρνησης δηλ), αποκομίζοντας μεγάλα προσωπικά πολιτικά οφέλη, που όμως αποδείχθηκαν πρόσκαιρα. Χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση του Γρηγόριου Δίκαιου (Παπαφλέσσα), ο οποίος ξεκίνησε ως Φιλικός και φανατικός εχθρός των προυχόντων. Συνετέλεσε με την παράτολμη ορμή του στην έκρηξη της επανάστασης, κατηγορώντας ανοιχτά τους προύχοντες ως προσκυνημένους. Συντάχθηκε με τον Υψηλάντη και τον Κολοκοτρώνη  δίνοντας τους σχετικούς όρκους, ενώ λίγο μετά συντέλεσε στην πτώση της Τριπολιτσάς στα χέρια των "κυβερνητικών" καταλήγοντας "μινίστρος" για την Παιδεία και τα Εκκλησιαστικά, πριν τον ομολογουμένως ηρωικό θάνατο του στο Μανιάκι. Την ίδια ακριβώς πορεία ακολούθησε ο Ιωάννης Μακρυγιάνης, ο οποίος από πρωτοπαλίκαρο των Κολοκοτρωναίων και υφιστάμμενος του κατά πολύ νεότερου του "Γενναίου", έγινε κυβερνητικός "στρατηγός" με δικό του ένοπλο σώμα το οποίο επίσης απέσπασε από τα παλαιά αφεντικά του. Τα μέλη των δύο κομμάτων που δημιουργήθηκαν δεν είχαν ούτε κοινή ιδεολογία, ούτε κοινά οράματα για το μέλον της Ελλάδας. Άλλωστε ο μοναδικός λόγος για τον οποίο επικράτησαν οι "κυβερνητικοί", ήταν ότι οι άγγλοι δανειστές καταμεσίς του εμφυλίου επέλεξαν τους Υδραίους νησιώτες εφοπλιστές για να δώσουν τις λίρες του δανείου της Ανεξαρτησίας.

 Κάποιοι μαρξιστές αποδίδουν τον χαρακτηρισμό "ολιγαρχικοί" στην φατρία των προκρίτων και "αποκαλούν "δημοκρατικούς" τους οπλαρχηγούς. Το πόσο "δημοκρατικός" είναι κάποιος ο οποίος (Νικηταράς ο "Τουρκοφάγος") θέλει να εγκαταστήσει στρατιωτική δικτατορία ("γοβέρνο μιλιτάρε"), η
Ιωάννης "Γενναίος" Κολοκοτρώνης
αυτός που ποδηγετεί και κατευθύνει δια της βίας την εκλογή πληρεξουσίων, παραμένει ένα ερωτηματικό. Άλλωστε όλοι οι πρωταγωνιστές, πλην των Φαναριωτών, είχαν μια εντελώς θολή γνώση (αν είχαν κάποια) για τις ιδεολογίες του Ευρωπαικού Διαφωτισμού, τα πολιτευματα της Γαλλίας και της Αμερικής. Η ψηφοφορία η ίδια, στις πόλεις των επαρχιών γινόταν δια βοής με τον κόσμο να μαζεύεται στην πλατεία και να επικυρώνει αυτόν που του παρουσίαζε ο εκάστοτε ισχυρός της περιοχής. Ο εκλογικός νόμος δεν προέβλεπε καμία διαδικασία ψηφοφορίας, και ο πληρεξούσιος εκλεγόταν με ομοφωνία και οι ψηφοφόροι υπέγραφαν όλοι το σχετικό έγγραφο της εκλογής του. Υπάρχουν πολλές καταγγελίες στα Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας για νοθεία και άσκηση πολιτικής βίας, αλλά είναι δύσκολο να ανιχνευτεί ποιες είναι καταγγελίες έγκυρες και ποιες υποκινούμενες από την αντίπαλη φατρία. Ο πρώτος πρέσβης της Αγγλίας Ντώκινς αναφέρει ότι καμία Ελληνική Εθνοσυνέλευση την εποχή της επανάστασης δεν ήταν αντιπροσωπευτική. Διακριθείς στην "πολιτική" χειραγώγηση των χωρικών, ο Γενναίος Κολοκοτρώνης περιγράφει με λιτό τρόπο στα απομνημονεύματα του πως "έπειθε" με απειλές τους κατοίκους της υπαίθρου να υποστηρίζουν τους υποψηφίους που υποδείκνυε. Άλλωστε στα χρόνια της αναρχίας πριν την έλευση του Όθωνα, όταν οι συγκεκριμένοι "δημοκρατικοί", όπως θα δούμε, ήλεγχαν όλη την ύπαιθρο πλην του Ναυπλίου, η αυθαιρεσία, η βία, η ανομία και η ληστεία εξαθλίωσε πλήρως τους πληθυσμούς που υποδέχτηκαν τον Όθωνα σαν "μεσσία" που θα τους απάλλασσε από την αφόρητη καταπίεση των οπλαρχηγών.


Ένας άλλος ενδιαφέροντας πολιτικός διαχωρισμός που έτεμνε κάθετα την ταξική κοινωνική διαστρωμάτωση στην Επαναστατική Ελλάδα, ήταν ο έντονος τοπικισμός που οφειλόταν στην αντίληψη των περισσοτέρων Ελλήνων ότι Πατρίδα τους είναι η περιοχή που έζησαν όλη τους την ζωή
Πανούτσος Νοταράς
και η αντίληψη τους ότι άλλοι ομοεθνείς τους σε άλλες επαναστατημένες περιοχές είναι "ξένοι". Η αντίθεση Πελλοπονήσιων Στερεοελλαδιτών - Νησιωτών είναι ένα ισχυρό σχήμα που θα το δούμε να λειτουργεί συχνά και να καθοδηγεί τους πρωταγωνιστές στις αποφάσεις τους. Αυτό που βλέπουμε να κατευθύνει όλα τα πρόσωπα χωρίς εξαίρεση στην συγκεκριμένη περίοδο, είναι το προσωπικό συμφέρον και η φιλοδοξία, η αγωνία να μην μείνουν εκτός αξιωμάτων και τελικά η δίψα για εξουσία. Το κοινό όραμα για μια ελεύθερη πατρίδα ερχόταν δεύτερο στις προτεραιότητες όλων. Σε μερικές δε περιπτώσεις οπλαρχηγών που είχαν γαλουχηθεί με τις αρχές του αρματολισμού στην Δυτική και Ανατολική Στερεά Ελλάδα ήταν και εντελώς ασήμαντο. Υπήρχαν και φωνές λογικής υπέρ της γενικότερης ενότητας (Πανούτσος Νοταράς, Δημ. Υψηλάντης) αλλά αυτές παρέμειναν στο περιθώριο σε όλη την εξεταζόμενη περίοδο. Αναμφίβολα η έλλειψη μιας Αρχής με αδιαφιλονίκητο κύρος παραδεκτή από όλους (Αλέξανδρος Υψηλάντης, Καποδίστριας, κάποιος ξένος Βασιλιάς) φλόγιζε την ακόρεστη φιλοδοξία όλων και τους έσπρωχνε στην φιλονικία για τα πρωτεία.

Ι. Β. Δ.  
 
Πηγή
(απόσπασμα από μια ανέκδοτη βιογραφία που ετοιμάζω για τον Ιωάννη "Γενναίο" Κολοκοτρώνη)

Σχόλια

  1. Blogοδεσποτάδες,
    ΣΑΣ χαιρετώ!

    Κι έχω την άποψη αφού «η προσπάθεια [ΣΑΣ] αυτή κινείται προς την ανίχνευση και την στοιχειοθέτηση μιας ιστορικής θεώρησης απαλλαγμένης από φορμαλισμούς και λοιπά Μαρξιστικά απωθημένα», ότι καλό θα ήταν να στοιχειοθετούσατε με συγκεκριμένες αναφορές στη βιβλιογραφία τις τοποθετήσεις σας ότι
    - «Πολλές μαρξιστικές γραφίδες που ασχολήθηκαν με την επανάσταση (Σταματόπουλος, Βουρνάς) τονίζουν υπεραπλουστευτικά τον δήθεν “ταξικό χαρακτήρα” της διαμάχης αυτής» και ότι
    - «Κάποιοι μαρξιστές αποδίδουν τον χαρακτηρισμό “ολιγαρχικοί” στην φατρία των προκρίτων και αποκαλούν “δημοκρατικούς” τους οπλαρχηγούς»...
    Διαφορετικά αυτά που λέτε ακούγονται ως αυθαίρετα και αφοριστικά...

    Πιο κάτω θα παραθέσω [σχετικά με το θέμα των εμφύλιων αντιπαλοτήτων και συγκρούσεων κατα τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης – κι όχι μόνο] ένα απόσπασμα από δικό μου κείμενο που έγραψα και δημοσίευσα στο blog μου πριν μερικά χρόνια [link: http://aneforiwn.blogspot.com/2009/03/102009-1821.html]...
    «Με την εξέλιξή της επανάστασης, αυτός ο συμβιβασμός δεν ολοκληρώθηκε με “ειρηνικό τρόπο”, λόγω των οξύτατων μεταξύ τους αντιθέσεων, όπως π.χ. ανάμεσα στους προκρίτους (Ζαΐμηδες, Λόντοι, Δεληγιανναίοι) και τους στρατιωτικούς (Κολοκοτρώνης) της Πελοποννήσου. Οι πρόκριτοι έβλεπαν ότι τα προνόμιά τους απειλούνταν από τις ανερχόμενες δυνάμεις και δεν μπορούσαν να το ανεχτούν. Το 1824 είχαν ήδη διαμορφωθεί δυο παρατάξεις (έμποροι και πρόκριτοι, η μία, και μεγαλοκαπεταναίοι, κυρίως Πελοποννήσιοι, η άλλη). Τις αντιθέσεις τους θα τις λύσουν με τα όπλα. Οι συγκρούσεις μεταξύ τους ξεκινούν τον Οκτώβρη του 1824 με την άρνηση των κατοίκων της Αρκαδίας να πληρώσουν φόρους, γεγονός που η τότε κυβέρνηση το αντιμετώπισε στέλνοντας εκεί 500 οπλισμένους Ρουμελιώτες.

    Οι εμφύλιες συγκρούσεις κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, αποτελούν έκφραση διαφορετικών ταξικών συμφερόντων και συμμαχιών, αλλά και των σχέσεων διαφόρων μερίδων της μετέπειτα άρχουσας τάξης με τα διαφορετικά συμφέροντα ξένων κρατών (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), ήταν όμως και παράλληλα ένα χαρακτηριστικά της Επανάστασης των Ελλήνων. Τούτες (οι εμφύλιες συγκρούσεις) ΔΕΝ οφείλονταν στο καταραμένο διχαστικό DNA των Ελλήνων, όπως κάποιοι συστηματικά προσπαθούν να υποβάλουν και να επιβάλουν, αλλά αντανακλούσαν τις αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της υπό διαμόρφωση αστικής ελληνικής κοινωνίας και μάλιστα στην ιστορική στιγμή της πορείας για τη δημιουργία του εθνικού κράτους. Αντιθέσεις που βεβαίως προϋπήρχαν στους κόλπους της παλιάς φεουδαρχικής κοινωνίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

    Με την ολιγάριθμη τάξη των αστών που επιδίωκαν ένα ανεξάρτητο κράτος υπό καθεστώς συνταγματικής μοναρχίας με βασιλιά έναν πρίγκιπα από την Ευρώπη δεν άργησαν να συνταχθούν και οι αστοί νοικοκυραίοι των νησιών που ως τότε κινούσαν τα πλοία τους με δικά τους έξοδα και επιθυμούσαν μια ισχυρή κεντρική εξουσία ικανή να συγκεντρώνει τα δημόσια έσοδα για να χρηματοδοτεί την κίνηση του ελληνικού στόλου.

    Πιο κοντά στην αστική παράταξη βρισκόταν η παράταξη των κοτζαμπάσηδων, με την οποία συχνά συμμαχούσε ο αρχηγός των αστών Μαυροκορδάτος. Με βάση τον πολιτικό συνασπισμό αυτό (αστοί, νησιώτες, κοτζαμπάσηδες) ηττήθηκαν πολιτικά η παράταξη των στρατιωτικών και οι Φιλικοί στην Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου. Από τότε, η Φιλική Εταιρεία (που προετοίμασε την Επανάσταση) περίπου εξαφανίζεται από το προσκήνιο μαζί με τα σύμβολα της (σταυροί, φοίνικες κ.λπ.) και επικρατούν οι δυνάμεις που συνδέονται οικονομικά με τη θάλασσα (επιβολή της γαλανόλευκης σημαίας), δηλαδή αυτές οι δυνάμεις που αποτελούν ήδη ή θα αποτελέσουν την αγγλόφιλη, αστική παράταξη.

    Η δημιουργία του ελληνικού αστικού κράτους δηλ. μιας κεντρικής εθνικής (πολιτικής) διοίκησης (όπου υπάρχει πλέον ή γίνεται προσπάθεια να υπάρξει συγκεντροποίηση εξουσιών), σηματοδότησε και τη διάλυση ή/και κατάργηση όλων των επαρχιακών, εδαφικών, τοπικών εξουσιών, δηλαδή των καπετανάτων, των οπλαρχηγών και των προκρίτων (όπως στην Μάνη, το Σούλι, στην Ύδρα)»
    .

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Κατ΄αρχάς σε καλωσορίζω και σου εύχομαι καλή ανάγνωση.

    Κατά δεύτερον, δεν αντιλαμβάνομαι ακριβώς το νόημα της τοποθέτησης σου σχετικά με τις "μαρξιστικές γραφίδες". Αμφοσβητείς ότι οι αναλύσεις των δύο συγγραφέων που αναφέρω αποδίδουν ταξικό χαρακτήρα (όπως στο κείμενο που παράθεσες) στην εμφύλια διαμάχη;

    Κατά δεύτερον, πιστεύω ότι έφερα αρκετά παραδείγματα που αποδεικνύουν περίτρανα πως οι ταξικές ταξινομήσεις και κατηγοριοποιήσεις ήταν εντελώς σχετικές και πάντως πολύ φτωχές για να περιγράψουν μια σύνθετη πραγματικότητα.

    Δες τι κάνετε: παίρνεις ένα κουτάκι και γράφεις απέξω "καπεταναίοι", σε ένα άλλο γράφεις "κοτζαμπάσηδες" και τα κουτάκια αυτά τα μετακινείς δεξιά και αριστερά. Όπως όμως -πιστεύω- αποδεικνύω, οι ταξινομήσεις αυτές είναι εντελώς αυθαίρετες και σχηματικές.

    Γράφεις ότι στην μια παράταξη ήταν οι "μεγαλοκαπεταναίοι". Σε αυτή την παράταξη ήταν οι πρόκριτοι Σισίνης, Δεληγιάννης, Λόντος, Ζαίμης(αυτοί οι 2 στην Β΄φαση του εμφυλίου), Μαυρομιχάλης όπως ο Φαναριώτης Νέγρης και η Μπουμπουλίνα. Θεωρείς ότι το όνομα "μεγαλοκαπεταναίοι" αποδίδει ακριβώς το περιεχόμενο της ομάδας αυτής; Αφού η ομάδα αυτή, όπως λες, "απειλούσε τα προνόμια των προκρίτων", γιατί όλοι οι πελοποννήσιοι πρόκριτοι συνάχτηκαν μαζί της;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Κατ’ αρχάς, δεν μπορεί να θεωρηθεί μαρξιστικά η επανάσταση του 1821 για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχουν κεφαλαιοκρατικοί μηχανισμοί στην προεπαναστατική Ελλάδα (και, βασικά, δεν δημιουργήθηκαν ποτέ στην Ελλάδα). Οι μαρξιστές (όχι όμως ο Μαρξ ή ο Λένιν που είχαν το μεγάλο προσόν να γνωρίζουν πολύ καλή ιστορία) κακώς προσπαθούν να εφαρμόσουν τη μαρξική θεωρία σε παλαιότερες εποχές.
    Ο Κορδάτος, π.χ., σημειώνει ότι η σεισάχθεια που νομοθέτησε ο Σόλων ευνόησε στην πραγματικότητα τους πλούσιους. Στην εποχή που το να πουλάς το παιδί σου για δούλο όταν δεν είχες να πληρώσεις το χρέος, η σεισάχθεια ήταν μάλλον προοδευτικό μέτρο.
    Συγκεκριμένα για τον Βουρνά, ο Βουρνάς δεν είναι καλός ιστορικός και δεν πρέπει η άποψή του να λαμβάνεται υπ’ όψιν χωρίς ενδελεχή έρευνα. Το προσόν του Βουρνά είναι η γλαφυρότητά του, όχι η ιστορική του ευρυμάθεια.
    Αντιθέτως, ο Σταματόπουλος είναι από τους σημαντικότερους νεοέλληνες ιστορικούς, ειδικά δε το έργο του για τον Ανδρέα Λόντο (το οποίο ευτυχώς κυκλοφορεί και πρέπει να το διαβάσει όποιος ενδιαφέρεται για την εποχή), μέσα στη συντομία του εξηγεί με καταπληκτικό τρόπο σειρά ζητημάτων που δεν έχουν ουσιαστικά τεθεί ποτέ για την επανάσταση. Βέβαια, το μεγάλο έργο του, «Ο εσωτερικός αγώνας», δεν είναι ίσως τόσο επιμελημένο όσο θα έπρεπε να είναι, κυρίως σε ζητήματα βιβλιογραφίας και παραπομπών, εν τούτοις θέτει το ζήτημα στην ορθή βάση, στα αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα των διαφόρων ελληνικών ομάδων κατά τη διάρκεια της επαναστάσεως (ίσως με κάποιες υπερβολές αλλά σε γενικές γραμμές είναι ψύχραιμος και, κυρίως, σοβαρός).
    Για να μην μακρηγορώ, η ελληνική επανάσταση του 1821 είναι ένα εξαιρετικά πολυεπίπεδο και πολύπλοκο ζήτημα, στο οποίο ακόμη η ιστορική έρευνα δεν έχει μπορέσει να απαντήσει στο βασικό ερώτημα, πως οργανώθηκε εσωτερικά η ελληνική επανάσταση. Τρεις αποτυχημένοι τύποι στην Οδησσό, ένας ηλικιωμένος φιλόσοφος στο Παρίσι, ένας θερμόαιμος πατριώτης που δεν είχε κάποιο σαφές σχέδιο, μια επαρχία ρημαγμένη από τουρκαλβανούς, και όμως ελευθερωθήκαμε. Το όλο σκηνικό είναι παλαβό, αλλά ελευθερωθήκαμε! Αν δεν απαντήσουμε σε αυτή τη βασική ερώτηση, είναι αδύνατον να ασχοληθούμε με τα υπόλοιπα ζητήματα, είτε τα θέτουν αριστεροί, είτε τα θέτουν δεξιοί. Επομένως, αναγκαστικά πρέπει να εργαστούν με διάφορες απλουστεύσεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. H επανάσταση του 1821 είναι ασφαλώς εθνική επανάσταση με πολλές πτυχές ...Άλλαζε το υπάρχον καθεστώς της κοινωνίας και οι δομές της ..... Ας μην ακυρώνουμε τις θυσίες ,τους κινδύνους που πέρασαν εκείνοι οι άνθρωποι για να δημιουργηθεί το ελληνικό κράτος....Κάποιοι είχαν πιο αγνά κίνητρα από κάποιους άλλους.....!!Έπισης κάποιοι ήταν πιο ικανοί από κάποιους άλλους.....πάντως έχει μεγάλο ενδιαφέρον η συγκεκριμένη περίοδο.....Συμπερασμά...αν υπήρχε κοινή αρχή και ενότητα θα είχαν ελευθερωθεί και άλλες περιοχές του Ελλαδικού χώρου.....( Μακεδονία , Κρήτη....)

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Ο σχολιασμός του αναγνώστη (ενημερωμένου η μη) είναι το καύσιμο για το ιστολόγιο αυτό, έτσι σας προτρέπουμε να μας πείτε την γνώμη σας. Τα σχόλια οφείλουν να είναι κόσμια, εντός θέματος και γραμμένα με Ελληνικούς χαρακτήρες (όχι greeklish και κεφαλαία).

Καλό είναι όποιος θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του να χρησιμοποιεί ένα ψευδώνυμο έτσι ώστε σε περίπτωση διαλόγου, να γίνεται αντιληπτό ποιος είπε τι. Κάθε σχόλιο το οποίο είναι υβριστικό η εμπαθές, θα διαγράφεται αυτομάτως.

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος18 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου18 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος14 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός31 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες80 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης18 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)35 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος1 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτικά κινήματα1 Στρατιωτική Ιστορία58 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας