Διάγγελμα Καποδίστρια το 1821: Η αρχή του τέλους της Φιλικής Εταιρείας.

γράφει ο Γιάννης Παπακωνσταντίνου
T
ον Ιούλιο 1821τότε που οι μεν Μωρατες υπό τον Κολοκοτρώνη πολιορκούσαν ακόμη την Τριπολιτσά, οι δε προμαχούντες Σουλιώτες είχαν ανακαταλάβει το Σούλι και την “ἀκρότομον Κιάφαν”, το απόρθητο Β.Δ. φρούριο της Ελλάδοςάρχισαν να φθάνουν στήν Ελλάδα καλά νέα από την Ρωσία, τα νέα που οι εμπόλεμοι Έλληνες επρόσμεναν επί τέσσερεις μήνες. Κατ' εκείνο τον μήνα, έλαβε χώρα η εθναρχική παρέμβαση του Καποδίστρια στα δύο μείζονα μέτωπα του Αγώνα της Παλιγγενεσίας:

Α. Εξωτερικό (γεωστρατηγικό) μέτωπο. Στις 6 Ιουλίου 1821, ο Ρώσος πρέσβυς στην Κωνσταντινούπολη Βαρώνος Στρογγανώφ επέδωσε στην Πύλη το φιλελληνικό τελεσίγραφο πολέμου της Ρωσίας κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το οποίο   είχε συνταχθή πρωταρχικώς από τον ίδιο τον Καποδίστρια και είχε αποσταλεί από την Αγ. Πετρούπολη στη Ρωσική πρεσβεία στην Κωσταντινούπολη στις 16 Ιουνίου 1821. Διά του Καποδιστριακού τελεσιγράφου της Ρωσίας, τυπικώς μεν ο Μείζων Ελληνισμός σε μη εμπόλεμες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ετίθετο υπό την άμεση (στρατιωτική) προστασία της Ρωσίας, ουσιαστικώς δε η Ελληνική Επανάσταση ετίθετο υπό την (γεωπολιτική) αιγίδα της Ρωσίας. Δηλαδή, ματαίως ο Καγκελλάριος Metternich της Αυστριακής Αυτοκρατορίας ήλπιζε ότι ο Τσάρος θα προέβαινε σε ρητή αποκήρυξη της εξέγερσης των ραγιάδων στον ελλαδικό χώρο, ειδικά μετά την κάθοδο του Δημητρίου Υψηλάντη στην Ελλάδα. Το προηγούμενο (precedent) της από 14 Μαρτίου 1821 αποκήρυξης του κινήματος του Αλεξάνδρου Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία από την Ρωσία (κατ' εντολή του Τσάρου και διά γραφίδος Καποδίστρια) δεν επανελήφθη από την Ρωσία στη περίπτωση της επαναστάσεως των ραγιάδων στην Ελλάδα, δηλαδή η Ρωσία ενεφανίζετο (κατ' αντιδιαστολή προς την ρητή αποκήρυξη του κινήματος στη Μολδοβλαχία) ότι υπεστήριζε σιωπηρώς την Ελληνική Επανάσταση στο πρώτο τετράμηνο κλιμακώσεώς της στον ελλαδικό χώρο. Ακόμη χειρότερα για τον Metternich και άλλους ευρωπαίους ηγεμόνες, διά του κειμένου τού Ρωσικού τελεσιγράφου οι εξεγερμένοι ραγιάδες ανεγνωρίζοντο ως έθνος («λληνικν θνος»), για πρώτη φορά ρητώς σε επίπεδο Διεθνούς Δικαίου, και μάλιστα ως εμπόλεμο έθνος, έτι δε περισσότερο ως εμπόλεμο έθνος υπό γενοκτονιακό διωγμό («τν λλήνων πολεμούντων ες ποφυγν τς φεύκτου φθορς των», σύμφωνα με το κείμενο του τελεσιγράφου).

Β. Εσωτερικό (ελλαδικό) μέτωπο. Σχεδόν ταυτόχρονα, κατά τον ίδιο μήνα, ο Καποδίστριας απέστειλε την από 17 Ιουλίου 1821 διαγγελματική του εγκύκλιο προς τους εμπόλεμους Έλληνες. Φαινομενικά, έναντι του Τσάρου, ο σκοπός εκείνης της εγκυκλίου του Καποδίστρια ήταν η στοιχειώδης πολιτική και πολεμική ευθυγράμμιση του εθνοαπελευθερωτικού αγώνα των Ελλήνων με την συμμαχική κινητοποίηση του Ρωσικού Στρατού εν όψει του επαπειλούμενου τότε Ρωσο-Τουρκικού πολέμου. Σε εκείνο το πλαίσιο, η επιστολή με το Καποδιστριακό διάγγελμα («Υπόμνημα περὶ τῆς Τύχης τῆς Ἑλλάδος») εγράφη στη Γαλλική—ώστε να είναι ευχερώς αναγνώσιμη από τον Τσάρο—και προσέλαβε την μορφή προσωπικής επιστολής του Καποδίστρια προς τον Μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιο, που διέτριβε τότε στην Πίζα της Ιταλίας. Εκείθεν η επιστολή διεβιβάσθη στον Μαυροκορδάτο στο Μεσολόγγι, στη δε συνέχεια ο Μαυροκορδάτος την κοινοποίησε στην ηγεσία των εμπολέμων Ελλήνων (προεστώτας, προκρίτους και πολεμάρχους), μεταφρασθείσα πιθανόν υπό του Γεωργίου Πραΐδη, μετά συναφών (19) επισημειώσεων του  Μαυροκορδάτου.

Εθνικοποίηση της Ελληνικής Επαναστάσεως

Κατ΄ ουσίαν όμως, διά εκείνου του εν τοις πράγμασι διαγγέλματος (17 Ιουλίου 1821), ο Καποδίστριας υπεδείκνυε προς τον Μαυροκορδάτο διά του Ιγνατίου—δεδομένου ότι στο κείμενο του διαγγέλματος ο Καποδίστριας ανεφέρετο ονομαστικώς μόνον στον Μαυροκορδάτο—να αναλάβει όλες τις αναγκαίες πρωτοβουλίες προκειμένου οι εμπόλεμοι Έλληνες να απογαλακτισθούν άμεσα από την Φιλική Εταιρεία και από συναφή μαξιμαλιστικά ή φιλελεύθερα (κοινωνικοοικονομικά) προτάγματά της, να υποβαθμισθή η επιρροή των Φιλικών επί της ηγεσίας των Ελλήνων και, αντί εκείνης της επιρροής, να εθνικοποιηθή πλήρως η Ελληνική Επανάσταση, ήτοι να υιοθετήσει έκτοτε προτάγματα μόνον εθνικά, επ’ ουδενί φιλελεύθερα/εμφυλιακά (“Ιακωβινικά”), εις επήκοον των συντηρητικών Αυλών των Μεγάλων Δυνάμεων. Προς τούτο, ο Καποδίστριας προσδιόρισε δι’ εκείνου του διαγγέλματός του ένδεκα (11) βασικούς άξονες του εθνοαπελευθερωτικού αγώνα των Ελλήνων:


 (1) Αγώνας μέχρις εσχάτων, όπου κάθε Έλληνας σε εμπόλεμες περιοχές θα είχε την επιλογή ἢ νὰ νικήσει ἢ νὰ ἀποθάνει, διότι σύμφωνα με τον Καποδίστρια η Ελλάδα θα μπορούσε να απελευθερωθή μάλλον διά τῆς ὑλικῆς δυνάμεως ἢ τῆς δυνάμεως τῶν ὅπλων” παρά διά ἠθικῆς δυνάμεως ή συναφών διπλωματικών διαβουλεύσεων και διαπραγματεύσεων.

 

(2) Απώτερος στρατηγικός στόχος των Ελλήνων: η ολική εκδίωξη των (Μουσουλμάνων) Τούρκων από την (Χριστιανική) Ευρώπη, με ενδεχομένη συμμαχική σύμπραξη μίας ή περισσοτέρων Μεγάλων Δυνάμεων.

 

(3) Άμεσος απογαλακτισμός των Ελλήνων από την πολυδιασπαστική (και αλυσιτελή πλέον) χαοτική στρατηγική των Φιλικών, που εφήρμοζαν μαξιμαλιστική στρατηγική πολυμέτωπου πολεμικού αγώνα στα Βαλκάνια.

 

(4) Απεναντίας, μεθοδική επικέντρωση της πολεμικής προσπαθείας σε ελάχιστα μέτωπα αρχικά (Τριπολιτσά, Μεσολόγγι, Αθήνα), με προτεραιότητα την πάσει θυσία προάσπιση της Πελοποννήσου και των εμπολέμων νήσων του Αιγαίου.

 

(5) Κατεπείγουσα σύγκληση Εθνοσυνελεύσεως, εντός του 1821, προς συγκρότηση αντιπροσωπευτικής και “σχυρᾶς ἐθνικής κυβερνήσεως”, με παράλληλη εκμηδένιση της πολυαρχίας ή και αναρχίας, με σκοπό την ανθρωπιστική και εθνικώς λυτρωτική αναβάπτιση των μαχομένων ραγιάδων από αιμοσταγή θηρία—αυτουργούς αχρείων παρασπονδιών και αδιακρίτων σφαγών—σε πολιτισμένους ανθρώπους, ήτοι σε πολίτες μιας ευνομουμένης Πολιτείας.

 

(6) Εμφανή ρητή αποστασιοποίηση και διακηρυκτική διαφοροποίηση των εμπολέμων Ελλήνων από αντιμοναρχικές ιδέες ή αρχές της Γαλλικής Επαναστάσεως και των ανά την Ευρώπη Ιακωβίνων, με ρητή έμφαση στην εθνοαπελευθερωτική διάσταση του πολεμικού αγώνα των Ελλήνων, εις επήκοον των ευρωπαϊκών Αυλών.

 

(7) Ρητή και διακηρυκτική προβολή της εμπολέμου Ελλάδος ως προμάχου της Χριστιανοσύνης κατά της ασιατικής βαρβαρότητος.

 

(8) Διατήρηση των παραδοσιακών παλαιῶν σχημάτων αυτοδιοίκησης (προεστοί, πρόκριτοι, δημογέροντες) καθ' όλη την διάρκεια του πολεμικού αγώνα, προς φιλελληνική επιρροή των ευρωπαϊκών Αυλών.

 

(9) Αποφυγή συνάψεως διπλωματικών σχέσεων ή οποιωνδήποτε επαφών των εμπολέμων Ελλήνων με ευρωπαϊκές Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Αυστρία, Πρωσσία) κατά το 1821-1822.

 

(10) Συνειδητοποίηση από τους εμπόλεμους Έλληνες ότι “δὲν εἶναι μόνον οἱ Τοῦρκοι ἐχθροί μας” (αλλά και κάποιοι παράγοντες με μεγάλη επιρροή σε Μεγάλες Δυνάμεις).

 

(11) Εξουδετέρωση κάθε προδοτικής διολίσθησης (διαφθορᾶς”) οποιωνδήποτε ραγιάδων που τυχόν δελεασθούνεπί χρήμασι, αξιώματι, κ.τ.λ.είτε από τον εχθρό (Τούρκους) είτε από ασπόνδους δυνητικούς συμμάχους (Μεγάλες Δυνάμεις).

 

Συγκεφαλαιωτικά, ο Καποδίστριας ανέθετε στον Μαυροκορδάτο ένα ηράκλειο έργο: Να αναλάβει πολιτικές πρωτοβουλίες προκειμένου εντός ελαχίστων μηνών να υπερκεράσει τα επί αιώνες βαθιά ριζωμένα τοπικά συμφέροντα και τοπικιστικές νοοτροπίες προκρίτων και οπλαρχηγών στην Ελλάδα, συστήνοντας θεσμικώς μια κεντρική (υπερτοπική) κυβέρνηση, που θα ήταν εθνική, χριστιανική, αντιπροσωπευτική, “σχυρά” και αδιάφθορη (με μηδενική ανοχή στή διαφθορά, την μειοδοσία ή την προδοσία), ώστε αυτή η κυβέρνηση της Ελλάδος να μπορεί να αντιπαρατίθεται διπλωματικώς με Μεγάλες Δυνάμεις στο εγγύς μέλλον προς διεθνοπολιτική ευόδωση του εθνοαπελευθερωτικού στρατιωτικού αγώνα. Όλα δε εκείνα, τα μεγάλα, ο Καποδίστριας καλούσε τον Μαυροκορδάτο να τα πραγματοποιήσει κατά τρόπο που αφενός θα περιθωριοποιούσε πολιτικά την Φιλική Εταιρεία—παρότι στους Φιλικούς οφείλετο τόσον η έκρηξη της Επαναστάσεως όσον και οι πρώτες στρατιωτικές νίκες των Ελλήνων κατά ξηράν και κατά θάλασσαν το 1821—και αφετέρου θα διατηρούσε τα παραδοσιακά παλαιά σχήματα τοπικής αυτοδιοίκησης. Πολιτικώς, επρόκειτο περί ενός «γορδίου δεσμού», η λύση του οποίου υπερέβαινε ίσως τις δυνατότητες του Μαυροκορδάτου, ή οποιουδήποτε άλλου εκ των τότε εν Ελλάδι πρωταγωνιστών του Αγώνα της Παλιγγενεσίας. Ούτε λίγο ούτε πολύ, ο Καποδίστριας καλούσε τον Μαυροκορδάτο να εθνικοποιήσει άμεσα την Ελληνική Επανάσταση.

 

Μαυροκορδάτος: Τοῖς κείνου ῥήμασι πειθόμενος

Όταν η διαγγελματική εγκύκλιος του Καποδίστρια περιήλθε εις χείρας του Μαυροκορδάτου (Σεπτέμβριος 1821), πρωτοστατούσαν τότε,  από  άποψη  πολιτικής  επιρροής,  οι  προεστοί της Πελοποννήσου, ήτοι οι Μαυρομιχαλαίοι και οι Δεληγιανναίοι στη νότια και κεντρική Πελοπόννησο αντίστοιχα, και οι Α. Ζαΐμης και Α. Λόντος στη βόρεια Πελοπόννησο· ακολουθούσαν, από άποψη πολιτικής επιρροής, ο Φιλικός Δημήτριος Υψηλάντης, ως “᾽Επίτροπος τῆς ᾽Αρχῆς” υποστηριζόμενος από τους οπλαρχηγούς και τους περισσότερους Έλληνες στρατιώτες, οι Κουντουριώται, που ήλεγχαν τον στόλο, και εν δυνάμει ο Ι. Κωλέττης ως πολιτικός πάτρων των προμαχούντων Σουλιωτών.


Ο Φαναριώτης Α. Μαυροκορδάτος ήταν τότε (Σεπτέμβριος 1821) απλώς ένας από τους επιδόξους μνηστήρες της εξουσίας, και μάλιστα με μόνον δευτερεύουσα ή και ελαχίστη πολιτική επιρροή στις εξελίξεις της Ελληνικής Επαναστάσεως, δεδομένου ότι ακόμη πάσχιζε τότε να διαμορφώσει ένα δικό του πολιτικό έρεισμα στη δυτική Ρούμελη—έχων εξουσιοδοτηθή προς τούτο από τον Δ. Υψηλάντη μόλις πρόσφατα, από 14 Αυγούστου 1821—ώστε δι’ εκείνου του ερείσματος (τήν Προεδρία της “Συνελεύσεως της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος”, που επρόκειτο να συγκληθή μετά από δύο μήνες, τον Νοέμβριο 1821) να καταφέρει να συμμετάσχει στη νομή της εξουσίας στην εγειρομένη Ελλάδα. Παρομοίως, το αντίστοιχο ίσχυε τότε στην Ανατολική Ρούμελη και για τον έτερο Φαναριώτη Θ. Νέγρη, ως επίδοξο Πρόεδρο του “Αρείου Πάγου” ή “Διοικήσεως Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος”, που επρόκειτο να συγκροτηθή επίσης κατά τον Νοέμβριο 1821.

 


Η διαγγελματική επιστολή του Καποδίστρια όμως επέφερε άρδην μια θεμελιώδη αλλαγή στο πολιτικό σκηνικό της επαναστατημένης Ελλάδος, διότι ανεβάθμισε πολιτικά τον Πρίγκιπα Μαυροκορδάτο, που ήταν ο μόνος των Ελλήνων που είχε την τιμή να ανεφέρεται ρητώς (ως “Π. Μ.”) στην επιστολή του Καποδίστρια· απεναντίας, ο Δ. Υψηλάντης ουδαμού ανεφέρετο στην επιστολή, παρότι ως “Πληρεξούσιος τοῦ Γενικοῦ ᾽Επιτρόπου τῆς Αρχῆς” των Φιλικών (τού προμαχήσαντος αδελφού του, Α. Υψηλάντη) ανεγνωρίζετο ως Αρχιστράτηγος από τους οπλαρχηγούς, υπεστηρίζετο δε αρχικά και από τους Έλληνες ναυμάχους. Στην επιστολή του μάλιστα ο Καποδίστριας “ἐπαινεῖ” ρητώς τον Μαυροκορδάτο για την κάθοδό του στην εμπόλεμη Ελλάδα, και δηλώνει ότι “χρειαζόμεθα περισσότερον” έργο, που ενδεχομένως θα μπορούσε να πραγματοποιηθή με ηγετικές πρωτοβουλίες του Μαυροκορδάτου· απεναντίας ο Καποδίστριας, γράφει ότι οἱ ῞Ελληνες ματαίως ζητοῦν ἀκόμη μεταξύ των τὸν ἄνθρωπον, ὅστις ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ ὁ μόνος ἀρχηγός”, δηλαδή  υποδηλώνει σαφώς την ακαταλληλότητα του Δ. Υψηλάντη να ηγηθή της απελευθερώσεως της Ελλάδος, αν μη τι άλλο λόγω της ταυτίσεώς του με τους Φιλικούς, κατ’ εξουσιοδότηση των οποίων ασκούσε την Αρχιστρατηγία.

Έχων πλέον αναβαθμισθή πολιτικώς από την εις χείρας του εγκύκλιο του Καποδίστρια, ο Μαυροκορδάτος απέστειλε προς τον Δ. Υψηλάντη, την από 27 Οκτωβρίου 1821 υπομνηματική επιστολή του, διά της οποίας έθετε θέμα ανεπαρκείας των Φιλικών για την περαιτέρω ηγετική διαχείριση της Ελληνικής Επαναστάσεως, και μάλιστα έθετε υπό  αμφισβήτηση την ηγετική ικανότητα του Δ. Υψηλάντη ως τότε “᾽Επιτρόπου” της (ανυπάρκτου) “᾽Αρχῆς”. Ενδεικτικά, στην επιστολή του ο Μαυροκορδάτος πρότεινε, προς εφαρμογή των Καποδιστριακών οδηγιών, μεταξύ άλλων τα εξής:

 

Ν’ φήσωμεν τ νόματα [σ.σ. τίτλους κα ξιώματα] ρχηγν κα πληρεξουσίων κα πιτρόπων· νὰ ὀργανίσωμεν τὴν διοίκησιν ἀπὸ τοὺς δίους ἐντοπίους [σ.σ. ντιπροσωπευτικν διοίκησιν], τν ποίων ν γίνωμεν μες δηγο καθ᾿ ὅσον δυνάμεθα· νὰ τὴν συγκεντρώσωμεν ες ὀλίγας χεῖρας, ἐνόσῳ νὰ προσκαλέσωμεν κανένα  ὑποκείμενον  οἷος  ὁ  πρίγκιψ  Εὐγένειος (ὁ  θετὸς υἱός τοῦ μεγάλου Ναπολέοντος), ἢ ὁ κόμης Καποδίστριας, ἢ πᾶς τις άλλος ἱκανότερος ἡμῶν.

 

Με την επιστολή του Μαυροκορδάτου προς τον Δ. Υψηλάντη, άνοιξε ο δρόμος για την μετά από μόλις δύο μήνες συγκρότηση της Α΄ Εθνοσυνελεύσεως των εμπολέμων Ελλήνων στην Πιάδα (Νέα Επίδαυρο) μεταξύ 20 Δεκεμβρίου 1821 και 16 Ιανουαρίου 1822, όπου πολιτικώς ο Μαυροκορδάτος πρωταγωνίστησε, εις εκτέλεση των από  17 Ιουλίου 1821 εθναρχικών οδηγιών του Καποδίστρια, και πραγματοποίησε σε σημαντικό βαθμό, τουλάχιστον όσο ήταν ανθρωπίνως δυνατόν για τον Μαυροκορδάτο, τους στόχους που υπέδειξε ο Καποδίστριαςήτοι Εθνοσυνέλευση, εθνοπρεπείς διακηρύξεις, σύσταση εθνικής κυβέρνησης, περιθωριοποίηση των Φιλικών, και ειδικά του Δ. Υψηλάντη, διακηρυκτική διαφοροποίηση της Ελληνικής Επαναστάσεως από φιλελεύθερα εξουσιαστικά (εμφυλιακά) κινήματα ανά την Ευρώπη, κ.τ.λ.

Επρόκειτο περί ενός μείζονος εθνικής σημασίας έργου πολιτικής αναδιατάξεως (εθνικοποιήσεως) της Ελληνικής Επαναστάσεως, το οποίο ο Μαυροκορδάτος, κατόρθωσε τότε να πραγματοποιήσει ταχύτατα, εντός 4μήνου, και μάλιστα ειρηνικώς και λυσιτελώςπαρότι ίσως πλημμελς, δεδομένου ότι η εθνική κυβέρνηση που προέκυψε από την Α΄ Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου ήταν κάθε άλλο παρά σχυρά”—ως το πρώτο μέγα βήμα των εμπολέμων Ελλήνων (ἐθνικὴ κυβέρνησις”) προς την σωστή κατεύθυνση (σχυρὰ ἐθνικὴ κυβέρνησις”). Αποτελεί δε το μεγαλύτερο ίσως επίτευγμα του Μαυροκορδάτου, και την μεγαλύτερη ίσως συμβολή του στον Αγώνα της Παλιγγενεσίας, το ότι κατόρθωσε να αξιοποιήσει ταχύτατα και σε μεγάλο βαθμό την από 17 Ιουλίου 1821 διαγγελματική επιστολή του Καποδίστρια, ώστε να πείσει προεστούς, προκρίτους και οπλαρχηγούς να αποδεχθούν μερική απομείωση (εκουσία μερική εκχώρηση) της παραδοσιακής επιρροής και τοπικής ισχύος ενός εκάστου προς θεσμική σύσταση εθνικής κυβερνήσεως ενώπιον των Μεγάλων Δυνάμεων.

Εις τούτο συνετέλεσε βέβαια η ευρεία αποδοχή του Καποδίστρια ως Εθνάρχου των Ελλήνων κατ' εκείνη την εποχή, δεδομένου ότι, όπως οι ίδιοι έλεγαν, “ἡμες δέχθημεν τν [σσ. Φιλικήν] ταιρείαν ς ργον το Καποδίστρια· επληροφορήθημεν μως τι δν χει οτος τν παραμικρν δέαν, μήτε γκρίνει παρόμοια κινήματα. Στοχάζεται  Υψηλάντης, πς θέλομεν τν κούσει;... Πς δύναται ν νθέξ τ θνος χωρς τς προηγουμένης κινήσεως νς ωσσικού πολέμου; [Ιωάννης Φιλήμων, 1834. Δοκίμον Ιστορικόν περ τς Φιλικς ταιρείας (Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη: Αθήνα 1972), σ. 168].

Αλλά, ουχ ήττον, η πραγματοποίηση των εντελλομένων του Καποδίστρια από τον Μαυροκορδάτο αποτελούσε ένα δυσκολότατο έργο, ειδικά μάλιστα υπό τις ανθρωπιστικώς ακραίες συνθήκες του Φθινοπώρου 1821, τότε που οι εμπόλεμοι Έλληνες είχαν εξαχρειωθή από την (εκδικητική) Σφαγή της Τριπολιτσάς (23-26 Σεπτεμβρίου 1821), ήτοι τότε που ο Μωριάς είχε μεν κατά το μεγαλύτερο μέρος απελευθερωθή, αλλά παράλληλα έδινε την εντύπωση ενός συλλογικού θηριώδους (αιμοσταγούς) φρενοκομείου, σε βαθμό μάλιστα που το Φιλελληνικό κίνημα άρχισε τότε να κάμπτεται ή και να διαλύεται ανά την Ευρώπη.

Αντιπρότυπο Φιλικών στη Μολδοβλαχία

Αυτό που επεδίωκε ο Καποδίστριας με την από 17 Ιουλίου 1821 διαγγελματική του επιστολή ήταν οι εμπόλεμοι Έλληνες να αποφύγουν να αυτοπαγιδευτούν διακηρυκτικώς, όπως είχε επισυμβεί με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, του οποίου “αἱ ἀνόητοι προκηρύξεις... ἐδικαίωσαν πολλὰ τοὺς ἐχθρούς μας (καὶ δὲν εἶναι μόνον οἱ Τοῦρκοι ἐχθροί μας) νὰ σημειώσουν τὴν ἑλληνικὴν ἐπανάστασιν ὡς περισπασμόν, τὸν ὁποῖον οἱ Ἰακωβῖνοι τῆς Εὐρώπης ἐνήργησαν πρὸς βοήθειαν τῶν ὀλεθρίων σκοπῶν των κατὰ Ἰταλίας, Γερμανίας  καὶ  Γαλλίας,” όπως αναφέρει στο διάγγελμά του ο Καποδίστριας.

Ειδικότερα, στην από 24 Φεβρουαρίου 1821 διακήρυξή του (υπό τίτλο “ΜΑΧΟΥ ΥΠΕΡ ΠΙΣΤΕΩΣ ΚΑΙ ΠΑΤΡΙΔΟΣ”) ο Αλέξανδρος Υψηλάντης δεν είχε αυτοπεριορισθή μόνο σε εθνικά και θρησκευτικά προτάγματα του Αγώνα της Παλιγγενεσίας, αλλά ακολουθώντας τους μαξιμαλιστικούς στόχους των Φιλικών επεκτάθηκε και συμπεριέλαβε ή υπεδήλωσε (με ρητές ή ιστορικές αναφορές) νεωτερικά φιλελεύθερα προτάγματαέναντι των οποίων “ἡ ῾Ρωσσία δὲν ἠμποροῦσε καὶ δὲν ἔπρεπε μήτε νὰ σιωπήσῃ μήτε νὰ ἐπικυρώσῃ,” όπως αναφέρει στο διάγγελμά του ο Καποδίστριας—διακηρύξας ο Α. Υψηλάντης μεταξύ άλλων τα εξής (24 Φεβρουαρίου 1821):

 

“῾Ημείς, φαινόμενοι ξιοι τς προπατορικής ρετς και το παρόντος ανος, εμεθα Εελπεις, ν πιτύχωμεν τν υπεράσπισιν ατν κα βοήθειαν· πολλο κ τούτων φιλελεύθεροι [σσ. ᾽Ιακωβῖνοι, Καρμπονάροι κ.τ.λ.] θέλουσιν ἔλθη, διὰ νὰ συναγωνισθῶσι μὲ ἡμᾶς... Κινηθῆτε, ὦ φίλοι, καὶ θέλετε δῆ μίαν Κραταιν δύναμιν [σσ. τὴν ῾Ρωσσίαν] νὰ υπερασπισθῇ τὰ δίκαιὰ μας!... Τὸ αἷμα τῶν τυράννων εἶναι δεκτὸν ες τὴν σκιὰν τοῦ ᾽Επαμεινώνδου Θηβαίου, καὶ τοῦ Αθηναίου Θρασυβούλου, οἵτινες κατετρόπωσαν τοὺς τριάκοντα τυράννους [σσ. Ἀθηναίους], ες ἐκείνας τοῦ Ἀρμοδίου καὶ Ἀριστογείτωνος, οἱ οποῖοι συνέτριψαν τὸν [σσ. Ἀθηναϊκόν] Πεισιστρατικόν ζυγόν...”

 

Εκείνο το μέγα λάθος, από γεωπολιτική τουλάχιστον άποψη (έναντι των Μεγάλων Δυνάμεων), δεν έπρεπε επ' ουδενί να επισυμβεί και στον ελλαδικό χώρο, όπου απεναντίας ο Καποδίστριας υπεδείκνυε στους μαχομένους Έλληνες ότι:

 

“Πρέπει νὰ ἐμφανίσωμεν εἰς τὸν πολιτικν κόσμον [σσ. νὰ τὴν Ερώπην] τὸν τόπον μας μ τὴν ἐθνικήν του στολήν, καὶ χωρς νὰ δανεισθμεν κανν σχμα τῶν νεωτέρων, ἀλλ’ οτε τὴν γλσσαν των.

 

Ο Μαυροκορδάτος αντελήφθη αμέσως και πλήρως την αναγκαιότητα και βαρύνουσα σημασία της “ἐθνικς στολς στη μεταναπολεόντειο εποχή, όπως προκύπτει από την σχετική επισημείωσή του στο κείμενο του Καποδίστρια, επί λέξει ως εξής:

 

Μ φαίνεται, ὅτι ἐκφράζεται καθαρά, καὶ δὲν εἶναι χρεία σχολίων· ς ἀκολουθήσωμεν λοιπὸν τὴν γνώμην του.

 

Τά αποτελέσματα εκείνης της εθνικώς κρίσιμης συναντίληψης τότε μεταξύ του Καποδίστρια ως Εθνάρχου και του Μαυροκορδάτου ως ανερχομένου «πολιτικού αστέρος» της Ελληνικής Επαναστάσεως, είναι τα εθνικά πεπραγμένα της Α΄ Εθνοσυνελεύσεως Επιδαύρου, όπου ο Μαυροκορδάτος πρωταγωνίστησε πολιτικώς ως οσίᾳ και ἔργῳ εντολοδόχος του Εθνάρχου Καποδίστρια.

Στήριξη του Κολοκοτρώνη από τον Καποδίστρια

Στο διάγγελμά του ο Καποδίστριας απέφυγε να αναφερθή ονομαστικά σε οποιονδηποτε οπλαρχηγό προκειμένου να μην εξάψει πάθη και ανταγωνισμούς μεταξύ των ενόπλων Ελλήνων. Εν τούτοις προσέφερε εμμέσως αλλά σαφώς την πλήρη υποστήριξή του προς τον Κολοκοτρώνη, δεδομένου ότι οι υποδείξεις του περί του πώς πρέπει να διεξαχθή ο Ελληνο-Τουρκικός πόλεμος ταυτίζοντο πλήρως με την αντίστοιχη στρατηγική και εκπεφρασμένη σκέψη του Γέρου τού Μωριά. Ενδεικτικά, ο Καποδίστριας υπεδείκνυε στους Έλληνες τα εξής:

 

Πρέπει νὰ διδάξωμεν τοὺς νθρώπους, οτινες κυβερνον τὰ πράγματα εἰς τὴν Πελοπόννησον καὶ λλάδα, ὅτι πρτον χρέος των εἶναι νὰ στήσουν εἰς σχυρν βάσιν τὴν ἀσφάλειαν τοῦ τόπου· ἀντ νὰ ἐκτείνουν τὴν ἐνέργειαν, πρέπει νὰ τὴν συγκεντρώσουν· ἀντ νὰ διασπείρουν τὰς δυνάμεις, πρέπει νὰ τὰς νώσουν, νὰ τὰς κατασκευάσουν καὶ νὰ τὰς ποβάλουν εἰς σχυρὰν παιδείαν. Η πληθς τῶν ἀρχηγῶν γενν πληθν συμφερόντων καὶ ἐκεθεν προκύπτει ἡ διάστασις τῶν γνωμῶν καὶ ἡ ἐξασθένησις τῆς θικῆς καὶ στρατιωτικῆς δυνάμεως· τότε αἱ ἀτυχίαι εἶναι φευκτοι.  τῶν λλήνων πολέμιος εἶναι ες [σ.σ. Οθωμανικ Ατοκρατορία] καὶ ο βοηθοί του [σ.σ. Μεγάλαι Δυνάμεις] τείνουν νὰ ἐνδυναμώσουν τὴν φοβερν του ἑνότητα...Η Πελοπόννησος πέστρεψε πάλιν εἰς αυτήν· τὸ πρτον συμφέρον καὶ πρτον χρέος της εἶναι νὰ προφυλαχθ δι πάντα ἀπὸ τὸν συντριβέντα ζυγόν... Εν ὅσῳ ὁ ἐχθρς εἶναι εἰς τὴν Ερώπην, πρέπει νὰ προφυλαττώμεθα, καὶ διὰ νὰ προφυλαχθῶμεν, πρέπει νὰ εἴμεθα δυνατοί. λλὰ δύναμις δὲν γίνεται παρὰ συγκεντριζομένων ὅλων τῶν μέσων, καὶ ἐνεργουμένων μονοειδῶς.

Ακόμη και με την έμπρακτη υποστήριξη των προεστών από τον Κολοκοτρώνη—που τους είχε ήδη διασώσει δύο φορές από παρ' ολίγον σφαγή τους από φιλολαϊκώς εξημμένους ενόπλους Έλληνεςσυμφωνούσε απόλυτα ο Καποδίστριας στο διάγγελμά του, για λόγους εθνικής (πολεμικής και γεωπολιτικής) σκοπιμότητος, επί λέξει ως εξής:

 

Τὰ παλαι σχήματα πρεπε ν διαφυλαχθον πιμελς  π  τέλει  [σσ. στρατηγικς]  φελείας,  καὶ ν μ δικαιώσωμεν, καθς επα νωτέρω, τς κατ τν λλήνων διεσπαρμένας φήμας ς τυφλν ργάνων τν Ερωπαίων στασιαστν.

Πίστη στην τελική νίκη

 


Σε εκείνο το διαγγελματικό πλαίσιο, ο Καποδίστριας εκφράζει στο διάγγελμά τουμε εν πολλοίς αρχαιοελληνική σημειολογίατήν βαθιά του πεποίθηση για την τελική νίκη των Ελλήνων στον Πόλεμο της Παλιγγενεσίας, υπό την προϋπόθεση ότι οι Έλληνες θα εφήρμοζαν αμέσως τις υποδείξεις του το 1821-1822, καθ' όν χρόνο τα Ρωσικά στρατεύματα κινητοποιούντο στα Ρωσο-Τουρκικά σύνορα, ως εξής:

 

 

῾Η ᾽Επανάστασις ἄρχισε νὰ κάμνῃ ταχείας προόδους· μόνον κακοὶ ἢ ἀμαθεῖς ἠμποροῦν  νὰ θεωρήσουν τὰ εἰς τὰς ῾Ηγεμονίας γινόμενα ὡς δεῖγμα τῶν γενησομένων εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἢ Ἀλβανίαν, ἢ εἰς τὰς Νήσους τοῦ Ἀρχιπελάγους. Οἱ Μολδαυοί καὶ Βλάχοι ἔμειναν δι’ ὅλου ξένοι εἰς τὴν ἐπανάστασιν. Πλὴν τί κοινὸν εἶναι μεταξὺ τούτων καὶ τῆς καταστάσεως τῆς Πελοποννήσου, τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἀρχιπελάγους; Ὁ κάθε ἄνθρωπος, ὅστις ἐπῆρε τὰ ὅπλα εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἔχει ἕνα τάφον, μίαν οἰκίαν, μίαν γενεάν νὰ ὑπερασπισθῇ· ὁ κάθε ναύτης, εἰς τὴν παροῦσαν  τῶν πραγμάτων κατάστασιν,  ἔχει  ἢ  νὰ  νικήσῃ  ἢ νὰ ἀποθάνῃ, ἔξω ἂν οἱ ναῦταί μας διεφθάρησαν δι’ ὅλου. Δὲν βλέπω λοιπὸν πιθανότητα διαλλαγῆς μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Τούρκων· ἡ μόνη, ἡ ὁποία ἤθελε φανὴ ὀλίγον δυνατή, ἤθελεν εἶναι ἀποτέλεσμα ξένης μεσιτείας, καὶ μάλιστα ἂν ἡ ῾Ρωσσία ἦτον ἡ μεσιτεύουσα. ῎Εξω τούτου, πρέπει νὰ νικήσωμεν ἢ ν’ ἀποθάνωμεν.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ

Βιβλιογραφική τεκμηρίωση των ως άνω, όπως επίσης και το πλήρες κείμενο της από 17 Ιουλίου 1821 πολυσέλιδης διαγγελματικής επιστολής του Καποδίστρια μετά των συναφών (19) επισημειώσεων του Μαυροκορδάτου, παρατίθενται στις σελίδες 31-54, 129-134 του βιβλίου με τίτλο “Καποδίστριας ο Μέγας”, που είναι δωρεάν αναγνώσιμο και προσβάσιμο (freely readable and downloadable), ως book previewεδώ:

https://www.academia.edu/43012120/Καποδίστριας_ο_Μέγας

Σχόλια

  1. Ερωτηση προς τον αρθρογραφο, κο Παπακωνσταντινου. Εχετε διαβασει το βιβλιο του Σπυρου Χατζαρα "Η Επανασταση των Φιλογενων" και αν ναι, ποια ειναι η γνωμη σας; Εχω ακουσει αρκετα αντιφατικα σχολια για το συγκεκριμενο βιβλιο, απο το οτι ειναι πολυ καλα τεκμηριωμενο και οτι αποτελει την αληθινη ιστορια της Επαναστασεως, μεχρι και οτι ειναι απλα συνωμοσιολογικο! Αν δεν απατωμαι, η βασικη θεση του Χατζαρα ειναι πως στην ουσια η Επανασταση προετοιμαστηκε απο τον Καποδιστρια με την στηριξη του τσαρου και οτι το αφηγημα περι Φιλικης Εταιρειας ειναι μεταγενεστερο και στην ουσια μυθευμα - προιον Δυτικων/μασονων προκειμενου να "καπελωσουν" την ελληνικη Επανασταση και να την παρουσιασουν ως τεκνο τους. Υπαρχει αραγε καποια βαση σε αυτο;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Θα απαντήσουμε στην ερώτησή σας με ειδικό αφιέρωμα (book review) σε λίγες εβδομάδες, στις αρχές του Μαρτίου.

      Διαγραφή
    2. Ευχαριστω πολυ! Αναμενω με εξαιρετικο ενδιαφερον.

      Διαγραφή
  2. Ερώτηση:
    Για ποιο λόγο ο Καποδίστριας επέμενε τόσο στα μεγάλα τζάκια και στον κλήρο? Ήταν τόσο απαραίτητοι για την επανάσταση? Η Ελβετία δεν είχε. Οι ΗΠΑ δεν είχαν. Η Αγγλία είχε μόνο στα χαρτιά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Οι βασικοι συμμετεχοντες/πρωταγωνιστες της Επαναστασεως ηταν οι κλεφτες, οι αρματωλοι, οι προκριτοι και οι κληρικοι. Καλως η κακως σε αυτους ειχε να βασιστει ο Καποδιστριας. Ολοι ηταν χρησιμοι στον Αγωνα, το κακο ηταν οτι καποιοι δεν ηξεραν μεχρι που φτανουν οι δυνατοτητες και οι αρμοδιοτητες τους...Δεν κατανοω παντως την συγκριση π.χ. με τις ΗΠΑ. Στις ΗΠΑ εχουμε την περιπτωση μιας αποικιας που επαναστατει απεναντι στην μητροπολη(Αγγλια) προκειμενου να γινει ανεξαρτητο κρατος. Στην περιπτωση της Ελλαδος εχουμε μια εθνικοθρησκευτικη κοινοτητα(Ελληνες ορθοδοξοι) που επαναστατουν εναντια στον αλλοφυλο και αλλοθρησκο δυναστη προκειμενου να κανουν το δικο τους κρατος πανω σε προαιωνια ελληνικα εδαφη! Η Επανασταση ειχε εξ αρχης εντονο το θρησκευτικο στοιχειο και ειναι λογικο να στηριχθει στον κληρο. Ο ιδιος ο Καποδιστριας ηταν πολυ θρησκευομενο ατομο.

      Διαγραφή
  3. Ο ίδιος ο Καποδίστριας δίνει την απάντηση στο ερώτημά σας, όπως αναφέρεται στο άρθρο: “Τα παλαιά σχήματα έπρεπε να διαφυλαχθούν επιμελώς επί τέλει [σσ. στρατηγικής] ωφελείας, και να μη δικαιώσωμεν, καθώς είπα ανωτέρω, τας κατά των Ελλήνων διεσπαρμένας φήμας ως τυφλών οργάνων των Ευρωπαίων στασιαστών.”

    Ο λόγος δηλαδή για τον οποίο τόσον ο Καποδίστριας όσο και ο Κολοκοτρώνης αγωνίσθηκαν εξ αρχής (από το 1821) προκειμένου η Επανάσταση να προσλάβει εξ αρχής ΕΘΝΟΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟ χαρακτήρα, και να μην διολισθήσει σε αντιεξουσιαστική ή και κοινωνική-ταξική επανάσταση (όπως συνέβη με τις ΑΠΟΤΥΧΗΜΕΝΕΣ επαναστάσεις της Γαλλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας εκείνη την εποχή), σχετίζεται με τους διακριτούς ρόλους των δύο εκείνων μεγάλων ηγετών το 1821-1822: Ο Κολοκοτρώνης ανέλαβε να απελευθερώσει και προασπίσει την Πελοπόννησο (και το πέτυχε με την καταστροφή του Δράμαλη το 1822). Ο Καποδίστριας ανέλαβε (α) αφενός να εξουδετερώσει την Ιερά Συμμαχία (ώστε να μην επέμβει κατά των "στασιαστών" στην Ελλάδα, όπως έκανε στην Ιταλία και Ισπανία, όπου οι Μεγάλες Δυνάμεις συνέτριψαν ταχύτατα εκείνες τις "εξεγέρσεις") και (β) να προασπίσει τον Μείζονα Ελληνισμό σε μη εμπόλεμες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (κινητοποιώντας προς τούτο στρατεύματα της Ρωσίας επ' απειλή πολέμου τον Ιούλιο-Σεπτέμβριο 1821), ούτως ώστε ο Κολοκοτρώνης με την σύμπραξη του Ελληνικού Στόλου να κατορθώσει ΑΠΕΡΙΣΠΑΣΤΟΣ το ακατόρθωτο: Την απελευθέρωση εξ ιδίων (ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ) δυνάμεων της Πελοποννήσου, η οποία αποτελούσε το "κλειδί" για την απελευθέρωση της Ελλάδος.

    Για να επιτευχθούν όμως όλα εκείνα, τα Μεγάλα, η Ελληνική Επανάσταση έπρεπε εξ αρχής να διαφοροποιηθεί πλήρως από τις άλλες επαναστάσεις και από το “γελοίον δράμα” των “Ευρωπαίων στασιαστών” (χαρακτηρισμοί του ίδιου του Καποδίστρια), άλλως η Ελληνική Επανάσταση θα κινδύνευε να είχε την τύχη των προηγουμένων (αποτυχημένων) 22 μειζόνων επαναστάσεων (ενόπλων κινημάτων) των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατία.

    Ευτυχώς για όλους εμάς, οι Κολοκοτρώνης και Καποδίστριας είχαν πλήρη ταύτιση απόψεων επί αυτού του μείζονος ζητήματος, δηλαδή της γεωστρατηγικής σημασίας την οποία είχε η διατήρηση των "τζακιών" το 1821-1822, ώστε να προλάβει η Επανάσταση να ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΣΕΙ τις θέσεις της στο δεύτερο εξάμηνο του 1822.

    Περί κλήρου, σας απαντά ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης: "Εμείς επήραμε τα όπλα, πρώτα για την θρησκεία μας κι ύστερα για την Πατρίδα".

    Με την άποψή σας περί ΗΠΑ και Αγγλίας, ότι οι μεν (ΤΟΤΕ) ΗΠΑ δεν είχαν "τζάκια" η δε (ΤΟΤΕ) Αγγλία είχε μόνον "στα χαρτιά", θα διαφωνούσαν πολλοί ιστορικοί. Η αριστοκρατία και στις δύο χώρες κυριαρχούσε οικονομικά στο πολιτικό καθεστώς των χωρών τους στο πρώτο τρίτο του 19ου αιώνα. Απλώς είχαν διαφορετικό χαρακτήρα. Στις μεν ΗΠΑ ήταν οικονομική αριστοκρατία σχετικά νεόπλουτων γαιοκτημόνων (αποίκων), στη δε Αγγλία ήταν κληρονομική αριστοκρατία "ευγενών" γαιοκτημόνων. Αυτά άρχισαν να αλλάζουν στις δύο χώρες σταδιακά μετά το 1830.

    Σας ευχαριστώ για την συμμετοχή σας, που μας έδωσε την ευκαιρία για αυτές τις διευκρινίσεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Εξαιρετική ανάρτηση που "ξεστραβώνει" όσους θέλουν να ξεστραβωθούν και να μη συνεχίζουν να νομίζουν πως η Επανάσταση η δική μας είχε τις ρίζες της στη Γαλλική Επανάσταση ή πως ήταν "φιλελεύθερη" και πως έγινε για δικαιώματα, ταξικές διαιρέσεις κι άλλα "εκσυγχρονιστικά"... Να πω μόνο πως ο "Ευγένειος" που πρότεινε, μεταξύ άλλων, ο Μαυροκορδάτος είναι ο Ευγένιος ντε Μπωαρναί, θετός γιός του Μεγάλου Ναπολέοντος και φυσικό τέκνο της Ιωσηφίνας από τον πρώτο της γάμο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Ο σχολιασμός του αναγνώστη (ενημερωμένου η μη) είναι το καύσιμο για το ιστολόγιο αυτό, έτσι σας προτρέπουμε να μας πείτε την γνώμη σας. Τα σχόλια οφείλουν να είναι κόσμια, εντός θέματος και γραμμένα με Ελληνικούς χαρακτήρες (όχι greeklish και κεφαλαία).

Καλό είναι όποιος θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του να χρησιμοποιεί ένα ψευδώνυμο έτσι ώστε σε περίπτωση διαλόγου, να γίνεται αντιληπτό ποιος είπε τι. Κάθε σχόλιο το οποίο είναι υβριστικό η εμπαθές, θα διαγράφεται αυτομάτως.

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος18 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου18 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος14 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός31 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες80 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης18 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)35 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος1 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτικά κινήματα1 Στρατιωτική Ιστορία58 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας