Η πολιορκία του Αλκαζάρ (το χρονικό της μάχης που έκρινε την έκβαση του Ισπανικού εμφυλίου πολέμου)

To Αλκαζάρ πριν την έναρξη των εχθροπραξιών
γράφει ο Φιλίστωρ Ι.Β.Δ.

Ο Ισπανικός εμφύλιος πόλεμος ως Ιστορικό στιγμιότυπο είναι αναμφίβολα από τα πλέον ενδιαφέροντα του Μεσοπολέμου. Αποτελεί το προοίμιο του παγκόσμιου πολέμου που ακολούθησε και αποτελεί την πλέον καθαρή στρατιωτική αναμέτρηση μεταξύ εθνικισμού και κομμουνισμού - αναρχισμού. Ένας εμφύλιος πόλεμος πάντοτε είναι ο σκληρότερος και ο πλέον πολύνεκρος από όλους τους πολέμους. Οι ακρότητες εκατέρωθεν χαρακτήρισαν τον πόλεμο αυτό, αλλά και πολλά μεμονωμένα γεγονότα του, σημάδεψαν όχι μόνο την Ισπανία αλλά την παγκόσμια Ιστορία. Ένα τέτοιο γεγονός υπήρξε η εξέγερση και η προσχώρηση της φρουράς του Τολέδο στο στρατόπεδο των εθνικιστών, κίνηση που έμοιαζε καταδικασμένη λόγω της εγγύτητας της περιοχής στην Μαδρίτη και στον όγκο των κυβερνητικών δυνάμεων. Άλλωστε άλλες αντίστοιχες τοπικές εξεγέρσεις είχαν καταπνιγεί αμέσως από τα κυβερνητικά στρατεύματα με χαρακτηριστική ευκολία. Οι εξεγερθέντες δεν ξεπερνούσαν τους χίλιους υπό την διοίκηση του συνταγματάρχη Μοσκαρντό και για να αντιμετωπίσουν τους εχθρούς τους κλείστηκαν στο μεσαιωνικό φρούριο του Αλκαζάρ προβάλλοντας παθητική αντίσταση κατά των κυβερνητικών στρατευμάτων, σε ένα από τα συγκλονιστικότερα γεγονότα του Ισπανικού εμφυλίου. Μαζί τους υπήρχαν και 670 γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι. Το Αλκαζάρ ήταν ένα παραλληλόγραμμο λίθινο μεγαλοπρεπές κτήριο, ένα αληθινό κομψοτέχνημα της Μεσαιωνικής τέχνης με πανέμορφα αγάλματα που περιβαλλόταν από μια σειρά στρατιωτικών κτηρίων, ήταν χτισμένο στην κορυφή ενός λόφου και δέσποζε στην τοποθεσία.

Το ανά χείρας βιβλίο του Geoffrey Moss περιγράφει ακριβώς την πεισμωμένη απελπισμένη άμυνα της φρουράς των εθνικιστών στο Αλκαζάρ από την 26η Ιουλίου ως την 27η Σεπτεμβρίου 1936. Από την πρώτη ως την τελευταία μέρα της πολιορκίας οι αμυνόμενοι πίσω από τις λίθινες επάλξεις του Αλκαζάρ και των γύρω κτισμάτων της σχολής Ευελπίδων που στεγαζόταν εκεί, είχαν να αντιμετωπίσουν καθημερινό βομβαρδισμό από το κυβερνητικό πυροβολικό, αλλά και από τα κυβερνητικά βομβαρδιστικά, αλλά και ένα χαλάζι σφαίρες από τους κυβερνητικούς εθνοφύλακες που ασχέτως αν ήταν κατά κανόνα άστοχο, ουσιαστικά καθιστούσαν την αμυντική περίμετρο ανασφαλή σε όλα τα σημεία της. Το δεύτερο σοβαρό πρόβλημα των αμυνόμενων ήταν η έλλειψη νερού, τροφής, ύπνου και ηλεκτρικού. Η ατομική καθαριότητα είχε εκλείψει λόγω έλλειψης νερού. Επίσης για τους θρησκευόμενους εθνικιστές ήταν πλήγμα ότι δεν διέθεταν ιερέα για να κηδεύσει τους νεκρούς, αλλά και να τελέσει την Θεία λειτουργία. 

Οι αμυνόμενοι επέδειξαν ένα ιδιαίτερα επινοητικό πνεύμα στην οργάνωση της άμυνας τους. Εκτός από την οχύρωση κάθε τοποθεσίας που έμοιαζε κρίσιμη για την άμυνα του κεντρικού κτηρίου, καθορίστηκαν ομάδες οπλιτών που είχαν επιφορτιστεί με την υποχρέωση να σβήνουν τις φωτιές που προκαλούσαν οι κυβερνητικές δυνάμεις με ρίψη χειροβομβίδων και πετρελαίου, ενώ άλλες ομάδες είχαν αναλάβει την συνεχή οχύρωση των σημείων που ήταν κρίσιμα για την συνολική άμυνα. Η λογική της άμυνας ήταν ότι κάθε οπλίτης όφειλε να μην εκτίθεται σε κίνδυνο, οι αμυνόμενοι σπανίως αντεπιτέθηκαν και σχεδόν ποτέ δεν ήρθαν σε μάχη σώμα με σώμα με τον εχθρό. Αντιθέτως τήρησαν μια παθητική αλλά σταθερή άμυνα πάντοτε καλώς οχυρωμένοι ώστε να μετριάζεται το πλεονέκτημα του επιτιθέμενου που είχε την αριθμητική υπεροχή.  
Κυβερνητικοί εθνοφύλακες στην πολιορκία του Αλκαζάρ
Σταδιακά ο κυβερνητικός κλοιός στένευε καθώς η αντίσταση στο Αλκαζάρ είχε μεγάλο ηθικό αντίκτυπο σε όλο το μέτωπο, αλλά και οι αμυνόμενοι γίνονταν ασθενέστεροι από τις κακουχίες, την έλλειψη τροφής και νερού, τους τραυματισμούς αλλά και την ψυχολογική πίεση που στις τελευταίες μέρες της πολιορκίας οδηγούσε ακόμη και σε αυτοκτονίες. Οι αμυνόμενοι γνώριζαν ότι οι εθνικιστές του Μόλα και του Φράνκο πλησίαζαν, αλλά κάθε μια μέρα που περνούσε, η επόμενη ήταν αρκετά χειρότερη για τους αμυνόμενους. Σταδιακά τα κτήρια των αμυνόμενων είχαν μεταβληθεί σε σωρούς ερειπίων, αλλά ο κυριότερος κίνδυνος τις τελευταίες μέρες της πολιορκίας ήταν άλλος. Η κυβέρνηση είχε αποφασίσει να πέσει οπωσδήποτε το Αλκαζάρ και για τον λόγο αυτό ανέθεσε σε ομάδες μηχανικών να σκάψουν υπόγεια τούνελ κάτω από το φρούριο κι να το ανατινάξουν με δυναμίτιδα. Έτσι τις τελευταίες κρίσιμες μέρες οι αμυνόμενοι κάτω από τα πόδια τους άκουγαν τρυπάνια και σκαψίματα που πλησίαζαν. Οι κυβερνητικοί συνεχώς απειλούσαν, ενώ λίγες ημέρες πριν την ανατίναξη αντιπροσωπεία τους πρότεινε να απομακρυνθούν οι οικογένειες των αμυνόμενων. Οι γυναίκες του Αλκαζάρ όχι μόνο αρνήθηκαν, αλλά δήλωσαν ότι ακόμη και αν οι άντρες τους ήθελαν να παραδώσουν το Αλκαζάρ αυτές θα έπαιρναν τα όπλα και θα συνέχιζαν τον αγώνα μέχρις εσχάτων. 

κυβερνητικοί Εθνοφύλακες 
Καθώς η ημέρα ανατίναξης πλησίαζε, ο φόβος κυρίευε τους αμυνόμενους και παρέλυε την θέληση τους για αντίσταση. Καθώς οι εθνικιστές συνεχώς πλησίαζαν, πολλοί αμυνόμενοι θλίβονταν σκεπτόμενοι ότι πέρασαν τόσα τους τελευταίους δύο μήνες για να αποτύχουν και να χάσουν την ζωή τους λίγο πριν την τελική νίκη. Στις 18 Σεπτεμβρίου τα εκρηκτικά στις στοές είχαν τοποθετηθεί και ο υπουργός πολέμου είχε φτάσει από την Μαδρίτη για να πατήσει το κουμπί της ανατίναξης των αμυνόμενων εν είδι φτηνής φιέστας. Η ανατίναξη ουσιαστικά κατέστρεψε το μισό φρούριο, όμως δεν προκάλεσε απώλειες στους αμυνόμενους πέρα από μόλις δύο νεκρούς. Τα κυβερνητικά στρατεύματα πλησίασαν για την τελική έφοδο η οποία διήρκεσε συνολικά τρεις ημέρες. Οι αμυνόμενοι από σαφώς πολύ χειρότερες θέσεις κατάφεραν να νικήσουν τους πολυπληθείς επιτιθέμενους φτάνοντας στο έσχατο σημείο εξάντλησης. κυριολεκτικά ένα βήμα πριν την ολοκληρωτική τους κατάρρευση. Παρά το γεγονός ότι το Αλκαζάρ είχε μεταβληθεί σε σωρούς ερειπίων, οι αμυνόμενοι κατάφεραν να κρατήσουν την περίμετρο, προκαλώντας βαριές στους επιτιθέμενους.Όταν λίγες ημέρες ο Φράνκο εισήλθε στο Αλκαζάρ, βρήκε μια ομάδα ανθρώπων που έμοιαζε με φαντάσματα να παρουσιάζουν όπλα μέσα σε ένα σωρό ερειπίων. Είχαν νικήσει....

Ο Moss ήταν ο ίδιος απόστρατος ταγματάρχης του Αγγλικού στρατού και είχε ασχοληθεί με την συγγραφή από το 1919. Αναμφίβολα ήταν ιδεολογικά υπέρ των Ισπανών εθνικιστών και βρέθηκε στο Τολέδο ως πολεμικός ανταποκριτής πιθανά με ειδική άδεια από την εθνικιστική κυβέρνηση του Φράνκο. Έμεινε στην περιοχή τρεις μήνες και πήρε λεπτομερείς συνεντεύξεις από όσους είχαν επιζήσει. Επίσης στην διάθεση του ήταν και το στρατιωτικό ημερολόγιο που τήρησε ο Μοσκαρντό κατά την διάρκεια της πολιορκίας. Χάρις τις συνεντεύξεις αυτές, ο Moss κατάφερε να ανασυστήσει σε καθημερινή βάση την πολιορκία του Αλκαζάρ με πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία και την εξέλιξη της. Ο Moss περιγράφει με μεγάλη λεπτομέρεια τα κτίσματα που περιέβαλλαν το Αλκαζάρ, τα οποία μεταβλήθηκαν σε πολεμικές επάλξεις για τους αμυνόμενους. Κατά την παραμονή του στο Τολέδο φωτογράφισε τα κατεστραμμένα κτήρια, ενώ βρήκε φωτογραφικό υλικό για το πως ήταν πριν βομβαρδιστούν. Εντυπωσιακά επίσης είναι τα λεπτομερή σχεδιαγράμματα του συμπλέγματος του Αλκαζάρ με όλα τα κτήρια που το περιέβαλλαν, που σου δίνουν την δυνατότητα να παρακολουθήσεις ευχερώς τις καθημερινές μάχες που περιγράφονται.
Η φρουρά του Αλκαζάρ μετά την νίκη της

Στις αδυναμίες του βιβλίου είναι αναμφίβολα η έλλειψη θετικών πληροφοριών για τις κυβερνητικές δυνάμεις, τους διοικητές τους τις επιδιώξεις τους και τα σχέδια τους για την πολιορκία.Επίσης αρνητικό είναι ότι σχεδόν όλες οι Ιστορικές πληροφορίες που παρέχονται ως πλαίσιο είναι πολύ γενικές και ίσως ανακριβείς. Ο συγγραφέας δεν έχει εικόνα για την επέμβαση της Γερμανίας και της Ιταλίας υπέρ των εθνικιστών, για τις αντιθέσεις στο στρατόπεδο των κυβερνητικών, για την ενίσχυση της Ρωσίας στους κυβερνητικούς κτλ, αλλά αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι στον χρόνο που γραφόταν το βιβλίο αυτά δεν ήταν Ιστορικά γεγονότα αλλά γίνονταν σε ενεστώτα χρόνο και συσκοτίζονταν από την ανηλεή προπαγάνδα των δύο παρατάξεων. Εκτός κειμένου θα παρατηρούσα ότι σύμφωνα με το ιστορικό Hugh Thomas, η στροφή των εθνικιστικών στρατευμάτων προς το Τολέδο είχε αρνητικό αντίκτυπο στην συνολική εκστρατεία για τον Φράνκο, καθώς τον απομάκρυνε προσωρινά από την Μαδρίτη και έτσι έχασε πολύτιμο χρόνο δίνοντας την ευκαιρία στους κυβερνητικού να ανασυνταχθούν. Όμως ο Φράνκο ήταν αδύνατον να μην στραφεί προς το Αλκαζάρ του οποίου το ηρωικό παράδειγμα είχε εμπνεύσει του στρατιώτες του, τους Ισπανούς φαλαγγίτες, αλλά και γενικότερα τους υποστηρικτές των Ισπανών εθνικιστών σε όλη την Ευρώπη.

Ο Μοσκαρντό ξεναγεί τον Φράνκο στα ερείπια
Δύο παρατηρήσεις ακόμη. Η πρώτη είναι ότι ο συγγραφέας καταφέρνει να αναδείξει τον ρόλο της θρησκευτικής πίστης στην επιτυχημένη άμυνα που αντέταξε η φρουρά του Αλκαζάρ. Οι υπερασπιστές κατάφεραν να αντέξουν γιατί πίστευαν, ενώ οι αντίπαλοι τους απλώς σκέφτονταν. Δεύτερη παρατήρηση, η απουσία του Μοσκαρντό από την διήγηση του συγγραφέα, σε σημείο να απορεί κανείς. Ακόμη και το συγκλονιστικό γεγονός όταν τον εκβίασαν να παραδώσει το οχυρό έναντι της ζωής του γιου του και αυτός αρνήθηκε χωρίς δεύτερη σκέψη ακούγοντας από το τηλέφωνο την εκτέλεση, στο βιβλίο αποτυπώνεται βιαστικά, με ένα ξηρό τρόπο και χωρίς ιδιαίτερες λεπτομέρειες (*). Ο Μοσκαρντό απουσιάζει από όλη την πολιορκία σε σημείο να πιστεύεις ότι βρισκόταν στο γραφείο του και διάβαζε κατά την διάρκεια των ημερών εκείνων, ενώ ακόμη και σε γεγονότα που ήταν αναμφίβολα παρόν όπως οι διαπραγματεύσεις των τελευταίων ημερών, ο συγγραφέας δεν κάνει την παραμικρή μνεία σε αυτόν. Όχι μόνο αυτό. Σε άλλο σημείο του βιβλίου ο Moss αμφιβάλλει αν τα σχέδια και η οργάνωση της άμυνας προέρχονταν από τον Μοσκαρντό η από μια ομάδα αξιωματικών που με ευφυΐα και έμπνευση κατάφεραν να πετύχουν το ακατόρθωτο. Πολλοί άλλοι αποδίδουν την οργάνωση της καθημερινής άμυνας στον Πέδρο Ρομέρο Μπασάρτ, επικεφαλής της πολιτοφυλακής που συντάχθηκε με τους εθνικιστές. Είναι γεγονός ότι ο Μοσκαρντό ήταν ουσιαστικά αποστρατευμένος και παροπλισμένος στο Τολέδο, η στρατιωτική του σταδιοδρομία ως τότε ήταν ασήμαντη, ενώ είχε φήμη ενός εξαιρετικά σχολαστικού αξιωματικού, με ανεπτυγμένη όμως την αίσθηση του καθήκοντος.

προπαγανδιστική αφίσα των εθνικιστών
Γενικά το βιβλίο δεν έχει προσωπικότητες ως πρωταγωνιστές των γεγονότων αλλά προτιμάει τον ανώνυμο οπλίτη, τον ανώνυμο αξιωματικό που εκφράζει το σύνολο, αποφεύγοντας ακόμη και να αναφέρει το όνομα του υπουργού πολέμου που ήρθε να πατήσει το κουμπί για την ανατίναξη! Ακόμη και η αναφορά στους στρατηγούς των εθνικιστών Φράνκο, Μόλα και Κέιπο ντε Λιάνο είναι σποραδική και αποσπασματική και γίνεται μόνο όταν είναι αδύνατο να μην αποφευχθεί, ενώ γενικώς ο συγγραφέας προτιμάει να αναφέρεται στους απλούς στρατιώτες, στην προσωπική τους γενναιότητα, στην πίστη τους, στον φόβο τους, στον ηρωισμό τους. Ο συγγραφέας πασχίζει να φανεί αντικειμενικός, αλλά μάλλον αποτυγχάνει, καθώς είναι φανερός ο θαυμασμός του για τους αμυνόμενους, αλλά και γενικότερα η συμπάθεια του για τους εθνικιστές. Πάντως το βιβλίο σημείωσε μεγάλη επιτυχία την εποχή που εκδόθηκε και σημείωσε πολλές επανεκδόσεις σε πολλές γλώσσες.

Συμπερασματικά το βιβλίο αποτελεί μια πρώτης τάξης πρωτογενής πηγή για την πολιορκία του Αλκαζάρ από την οπτική των εθνικιστών. Η Ελληνική έκδοση από τον εκδοτικό οίκο eurobooks είναι επιμελημένη, η γραμματοσειρά που επιλέχθηκε ευνοεί την ανάγνωση, ενώ και το φωτογραφικό υλικό αν και λίγο σκοτεινό, βοηθάει στην κατανόηση της αφήγησης. Τελειώνω με μια πληροφορία πολύ ενδιαφέρουσα που διάβασα και μου έκανε μεγάλη εντύπωση. Σε κάποια στιγμή της πολιορκίας οι κυβερνητικοί οχύρωσαν την πύλη της Σάντα Κρούζ, όπου υπήρχε εντοιχισμένη μια πλάκα με την Μαρία Παρθένο και εξαπέλυαν πυρά από το σημείο εκείνο. Η διαταγή στους υπερασπιστές του Αλκαζάρ ήταν ξεκάθαρη: όφειλαν να προσπαθήσουν να μην βλάψουν το κομψοτέχνημα που αποτελούσε πολιτιστικό θησαυρό και θρησκευτική κληρονομιά της Ισπανίας. Μετά το τέλος της πολιορκίας η πύλη είχε ελάχιστες ζημιές και η εντοιχισμένη πλάκα είχε μείνει άθικτη....

(*)Είναι γεγονός ότι Ιστορικοί φίλα προσκείμενοι στην αριστερά αμφισβήτησαν ότι συνέβη αυτή η εκτέλεση.
Μπορείτε να προμηθευτείτε το βιβλίο από εδώ

Επίμετρον - τo Αλκαζάρ πριν την έναρξη των εχθροπραξιών (το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από την Εθνική βιβλιοθήκη της Mαδρίτης)
















Το Αλκαζάρ μετά την απελευθέρωση του από τους εθνικιστές



















Σχόλια

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος17 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου17 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος13 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός30 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες79 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης17 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)34 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος2 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτική Ιστορία57 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας