Η «μάχη της δραχμής» και η χρεοκοπία της Ελλάδας (1929-1932)


Πρόλογος - Η σταθεροποίηση της Ελληνικής Οικονομίας τη διετία 1926-1928 και η ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος

Όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας ο Ελευθέριος Βενιζέλος μετά τον εκλογικό του θρίαμβο στις εκλογές της 19ης Αυγούστου1928, παρουσίασε στις προγραμματικές του δηλώσεις στη Βουλή ένα ιδιαιτέρως φιλόδοξο πρόγραμμα δημόσιων επενδύσεων που κατά την εκτίμηση του θα έβαζαν την Ελλάδα σε αναπτυξιακή οικονομική τροχιά λύνοντας και το οξύ προσφυγικό πρόβλημα που είχε κληροδοτήσει η Μικρασιατική Καταστροφή στην Ελληνική κοινωνία. Ο Βενιζέλος αναγνώρισε πως η χώρα δεν διέθετε την κεφαλαιακή επάρκεια για να χρηματοδοτήσει το πρόγραμμα αυτό και εκδήλωσε την πρόθεση του να στραφεί στον εξωτερικό δανεισμό[1]. Ο εκτεταμένος αυτός δανεισμός θα καλυπτόταν κυρίως από Άγγλους κεφαλαιούχους που ήδη μετά το 1922 είχαν επενδύσει κάποια κεφάλαια στην χώρα, αλλά πλέον ήταν πρόθυμοι να μεγαλώσουν την παρουσία τους στην Ελλάδα, από την στιγμή που φαινόταν να αποκαθίσταται η πολιτική της σταθερότητα με τον Βενιζέλο στον πρωθυπουργικό θώκο.

Αρχικώς, οι οικονομικές εξελίξεις στην Ελλάδα έδειχναν θετικές, παρά το μεγάλο χρέος που είχε κληροδοτηθεί από τα μεγάλα δάνεια της τετραετίας 1922-1926 για την αποκατάσταση των προσφύγων. Η δραχμή μετά από δεκαπέντε χρόνια συνεχούς υποτίμησης σταθεροποιήθηκε στη διετία της Οικουμενικής Κυβέρνησης χάρις τις προσπάθειες του υπουργού Οικονομικών Γεώργιου Καφαντάρη με σταθερή ισοτιμία[2] προς την Αγγλική λίρα και έτσι εντάχθηκε στον «κανόνα του χρυσού»[3] στις 12 Μαΐου 1928. Στα πρώτα 2 χρόνια Βενιζελικής διακυβέρνησης η Ελλάδα είχε συνεχόμενους πλεονασματικούς προϋπολογισμούς και η αισιοδοξία ήταν διάχυτη σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας ότι η οικονομική κατάσταση της Ελλάδας είχε εξομαλυνθεί πλήρως. Πάντως, το Ελληνικό εξωτερικό  χρέος στην τριετία αυτή διογκώθηκε από 27,8 δισεκατομμύρια δραχμές στα 32,7 δισεκατομμύρια λόγω των δανείων που είχε συνάψει η κυβέρνηση Βενιζέλου κυρίως στο Σίτυ της Αγγλίας με Βρετανούς κεφαλαιούχους.

H ορκομωσία της νέας κυβέρνησης Βενιζέλου το 1928
Σημαντική εξέλιξη για την οικονομία της Ελλάδας αποτέλεσε μετά από πολλές και επίπονες διαπραγματεύσεις[4] και παροτρύνσεις από το εξωτερικό, η ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος που εκτός από το αποκλειστικό εκδοτικό προνόμιο τύπωσης νομίσματος που ως τότε είχε η Εθνική Τράπεζα, ανέλαβε τον πλήρη έλεγχο της Εθνικής νομισματικής πολιτικής και των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Πρώτος πρόεδρος της Τράπεζας της Ελλάδος ορίστηκε ο οικονομολόγος Αλέξανδρος Διομήδης και το «κάλυμμα» σε συνάλλαγμα[5] που διέθετε η Τ. τ. Ε. ήταν 10.000.000 Αγγλικές λίρες για αξία κυκλοφορούντος χαρτονομίσματος αξίας 4.000.000.000 δραχμών περίπου. Αυτό σήμαινε πως το «κάλυμμα» σε χρυσό μέσω μετατροπής κάλυπτε το ¼ του ποσού των δραχμών που βρίσκονταν σε κυκλοφορία, κάλυψη ικανοποιητική για τη διεθνή χρηματοπιστωτική πρακτική της εποχής.

Οι πρώτες επιπτώσεις της Διεθνούς Χρηματοπιστωτικής Κρίσης στην Ελληνική Οικονομία( 1929-1931)

Η μεγάλη διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση ξεκίνησε με την αδυναμία της Γερμανίας να συνεχίσει να εξυπηρετεί τις δυσβάσταχτες οικονομικές της υποχρεώσεις από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο που τις είχαν επιβληθεί με την συνθήκη των Βερσαλλιών και εντάθηκε την «μαύρη Τρίτη» της 29ης Οκτωβρίου 1929 με την κατάρρευση των τιμών των μετοχών στο Αμερικάνικο Χρηματιστήριο της Wall Street. Λίγους μήνες μετά, στις αρχές του 1930, η οικονομική κρίση είχε επεκταθεί σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες ανάμεσα τους και στην Ελλάδα. Συγκεκριμένα η οικονομία της Ελλάδας είχε βρεθεί υπό πίεση, καθώς είχαν χαθεί (οριστικά όπως αποδείχθηκε) λόγω του χρεοστασίου Χούβερ, όλες οι οικονομικές επανορθώσεις που της είχαν επιδικασθεί από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, είχαν μειωθεί δραστικά οι Ελληνικές εξαγωγές (καπνά, σταφίδα και άλλα γεωργικά προϊόντα) προς τις χώρες που επλήγησαν από την κρίση, ενώ είχαν μειωθεί σημαντικά και τα εμβάσματα από τους Έλληνες της Αμερικής που εκείνη την εποχή ήταν υπολογίσιμο οικονομικό έσοδο για τη χώρα. Οι δύο αυτές δυσμενείς εξελίξεις επιδείνωσαν το εξωτερικό ισοζύγιο συναλλαγών, ασκώντας αφόρητες πιέσεις στην δραχμή που έχανε σε ανταγωνιστικότητα. Ταυτόχρονα, η οικονομική δραστηριότητα στην Ελλάδα παρουσίαζε ραγδαία μείωση[6], αυξήθηκε η ανεργία και οι χρεοκοπίες εταιριών, ενώ μειώθηκαν σημαντικά τα ημερομίσθια.  

Η Wall Street την "μαύρη Τρίτη"
Η Βενιζελική πολιτική της διατήρησης των υφιστάμενων νομισματικών ισορροπιών ανάγκαζαν την Τράπεζα της Ελλάδος να χρησιμοποιεί τα αποθέματά της σε χρυσό και ξένο συνάλλαγμα για να στηρίζει τη δραχμή και την ισοτιμία της σε χρυσό. Η έξοδος της Αγγλικής λίρας το 1931 από τον «κανόνα του χρυσού», «αχρήστευσε» 400.000 Αγγλικές λίρες που διέθετε η τράπεζα της Ελλάδος καθώς αυτές δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως συνάλλαγμα, αλλά η ταυτόχρονη υποτίμηση της μείωσε το Ελληνικό δημόσιο χρέος που ήταν σε λίρες Αγγλίας. Τα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας μειώνονταν συνεχώς σε ολόκληρο το 1931, καθώς ακόμη και οι εμπορικές τράπεζες προσπαθούσαν να αλλάζουν τις δραχμές με συνάλλαγμα στα διαθέσιμα τους. Η δραχμή δεχόταν ασφυκτικές πιέσεις που δεν μπορούσαν να εκτονωθούν με μια υποτίμηση της, με αποτέλεσμα τα συναλλαγματικά διαθέσιμα της Τ. τ. Ε. να έχουν φτάσει σε οριακό σημείο στα τέλη της χρονιάς. 

 Μέσα σε ένα τραγικό εξαήμερο (21 – 26 Σεπτεμβρίου) το «κάλυμμα» της Τ. τ. Ε. μειώθηκε κατά 30%, καθώς όλοι ζητούσαν να αγοράσουν συνάλλαγμα εξαργυρώνοντας τα Ελληνικά χαρτονομίσματα. Στις 22 Σεπτεμβρίου προκλήθηκε πανικός πωλήσεων στο Χρηματιστήριο με αποτέλεσμα να κατρακυλήσουν οι αξίες των μετοχών και η κυβέρνηση να απαγορεύσει τις συνεδριάσεις του για ένα χρονικό διάστημα. Στις 27 Σεπτεμβρίου η Τράπεζα της Ελλάδας βρέθηκε σε τόσο δυσχερή θέση ώστε να αναγκαστεί να δανειστεί 5,5 εκατομμύρια δολάρια από την Εθνική τράπεζα για να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις της.

Ενώ ο πανικός εξαπλωνόταν, ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήταν καθησυχαστικός στις δηλώσεις του: «Δίδω προς τον ελληνικόν λαόν την προσωπικήν διαβεβαίωσιν ότι έχω απόλυτον την πεποίθησιν ότι ημπορούμεν να διατηρήσωμεν την ακεραιότητα του εθνικού μας νομίσματος και να αποφύγωμεν επομένως τας συμφοράς που θα επηκολούθουν την ανατροπήν της σταθεροποιήσεως». Η κυβέρνηση προσπάθησε να αντιδράσει αυξάνοντας τους δασμούς των εισαγόμενων προϊόντων μειώνοντας έτσι το έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών, ενώ επέβαλε αυστηρούς περιορισμούς και ελέγχους στην αγορά συναλλάγματος. Στις 29 Σεπτεμβρίου 1931, ο πρόεδρος της Τ. τ. Ε. παραιτήθηκε μετά από ένα έντονο επεισόδιο με τον Ελευθέριο Βενιζέλο[7] που μάλλον τον χρησιμοποίησε ως αποδιοπομπαίο τράγο. Τον Διομήδη αντικατέστησε (μετά από πολυήμερο έντονο πολιτικό παρασκήνιο) ο Εμμανουήλ Τσουδερός.

Οι προσπάθειες του Ελευθερίου Βενιζέλου για αναχρηματοδότηση του συσσωρευμένου Ελληνικού χρέους (Ιανουάριος – Μάρτιος 1932)

Το 1932 ξεκινούσε με κακούς οιωνούς για την Ελληνική οικονομία, καθώς ο δείκτης της γεωργικής παραγωγής σημείωνε πτώση, η βιομηχανία δοκιμαζόταν λόγω της πτώσης της κατανάλωσης με πτώση της παραγωγής της, ενώ η συνολική οικονομική δραστηριότητα είχε μειωθεί. Το κράτος επίσης βρισκόταν σε δεινή θέση καθώς τα συναλλαγματικά κρατικά αποθεματικά δεν επαρκούσαν για την αποπληρωμή των τοκοχρεολυσίων δανείων παλαιότερων ετών.  Στην κυβέρνηση και στους Έλληνες ιθύνοντες υπήρχαν αντικρουόμενες απόψεις για την αντιμετώπιση της κατάστασης. Ο υποδιοικητής της Εθνικής τράπεζας Αλέξανδρος Κορυζής που επηρέαζε αποφασιστικά τον Βενιζέλο συμβούλευε υπέρ της παραμονής της δραχμής στον «κανόνα του χρυσού», ο Κυριάκος Βαρβαρέσος υποστήριζε σθεναρά την έξοδο, καθώς είχε επαφές με Άγγλους τραπεζίτες που του μετέφεραν τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε η Αγγλική οικονομία που μοιραία επηρέαζε την Ελλάδα.

Αλέξανδρος Διομήδης
Ο Βενιζέλος ήταν ακόμη αισιόδοξος ότι η Ελλάδα θα τα κατάφερνε, καθώς πίστευε ότι η κυβέρνηση του διέθετε το διεθνές κύρος που θα της εξασφάλιζε την οικονομική επιβίωση. Η μοναδική πιθανή λύση από το διαφαινόμενο οικονομικό και νομισματικό αδιέξοδο για να μην πτωχεύσει η Ελλάδα και να παραμείνει με «σκληρό» νόμισμα ήταν ο εξωτερικός δανεισμός, όχι πια για χρηματοδότηση μεγάλων δημόσιων έργων όπως στο παρελθόν, αλλά για την στήριξη της δραχμής με συνάλλαγμα έναντι των κερδοσκοπικών πιέσεων που δεχόταν και να εξυπηρετήσει το χρέος της από παλαιότερα δάνεια. Ο Βενιζέλος αποφάσισε να χειριστεί το θέμα προσωπικά και να εξασφαλίσει τα εξωτερικά δάνεια που θα στήριζαν την δημοσιονομική και νομισματική του πολιτική. Ταξίδεψε, διαδοχικά, τον Ιανουάριο του 1932[8] σε Ρώμη, Παρίσι, Λονδίνο ζητώντας ένα δάνειο 50 εκατομμυρίων δολαρίων για τα επόμενα τέσσερα χρόνια, προειδοποιώντας τους Συμμάχους του πως αν το δάνειο αυτό δεν εξασφαλιζόταν, η Ελλάδα θα ήταν αναγκασμένη να εγκαταλείψει τον «κανόνα του χρυσού» κάνοντας παύση πληρωμών προς το εξωτερικό και έτσι να βυθιστεί στην διεθνή αναξιοπιστία και στην κοινωνική αναταραχή. Στους επόμενους τρεις μήνες όλες οι εξαγωγές της Ελλάδας είχαν "παγώσει" και παρά τα έκτακτα μέτρα που είχαν παρθεί από την Κυβέρνηση[9], η Τράπεζα της Ελλάδος είχε δώσει το 1/3 των αποθεματικών της σε συνάλλαγμα στο κράτος έτσι ώστε αυτό να ανταπεξέλθει στις δανειακές του υποχρεώσεις. Τον Φεβρουάριο ήρθε στην Αθήνα ο εκπρόσωπος της δημοσιονομικής επιτροπής της Κ. τ. Ε. Otto Niemeyer, για να μελετήσει την κατάσταση της Ελληνικής οικονομίας και να προτείνει λύσεις ώστε να αρθεί το αδιέξοδο.

Τον Μάρτιο συνεδρίασε στο Παρίσι η Δημοσιονομική Επιτροπή της Κοινωνίας των Εθνών όπου ανάμεσα στα άλλα, συζητήθηκε και το θέμα της Ελλάδας. Ο τρόπος παρουσίασης των Ελληνικών προβλημάτων και αναγκών από τους Έλληνες ιθύνοντες[10] δεν έπεισε την Επιτροπή, που θεώρησε ότι η Ελλάδα δεν έκανε καμία θυσία ούτε επιβεβλημένες από την κατάσταση περικοπές δαπανών, αντιθέτως ήθελε να μεταβιβάσει τα προβλήματά της στους πιστωτές της δανειζόμενη πάνω από τις αντοχές της οικονομίας της. Η τελική εισήγηση της Επιτροπής προς την Ελληνική Κυβέρνηση που βασίστηκε στο πόρισμα του Niemayer, περιείχε προτάσεις για αύξηση της φορολογίας, περικοπή δημοσίων δαπανών, αναστολή πληρωμών των δανείων για ένα χρόνο και διορισμό ξένου συμβούλου στο Υπουργείο Οικονομικών[11].

Εμμανουήλ Τσουδερός
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ζήτησε για τελευταία φορά απεγνωσμένα οικονομική βοήθεια τον Απρίλιο του 1932 στο Συμβούλιο της Κοινωνίας των Εθνών από τους αντιπροσώπους της Αγγλίας και της Γαλλίας, απειλώντας ότι σε αντίθετη περίπτωση η Ελλάδα θα κήρυσσε παύση πληρωμών τον επόμενο μήνα. Οι προειδοποιήσεις αυτές δεν έφεραν κάποιο χειροπιαστό αποτέλεσμα, εκτός από αόριστες υποσχέσεις και ευχολόγια από τους αντιπροσώπους των δύο χωρών. Η τελική απόφαση της Κ. Τ. Ε. αναγνώριζε τη δύσκολη κατάσταση της Ελληνικής οικονομίας, αλλά δεν αναφερόταν καθόλου στην παροχή νέου δανείου, πιθανά γιατί ήδη τα κράτη αυτά είχαν πλέον σωρεία οικονομικών προβλημάτων να αντιμετωπίσουν στις δικές τους οικονομίες. Στις επαφές που είχε ο Βενιζέλος με εκπροσώπους της Αγγλίας και της Γαλλίας, οι τελευταίοι αναγνώριζαν την δύσκολη θέση της Ελλάδας και αντιμετώπιζαν την προοπτική Ελληνικής στάσης πληρωμών προς το εξωτερικό, είτε με χλιαρές διαμαρτυρίες είτε ως κάτι αναπόφευκτο.

Η έξοδος της Ελλάδας από τον «κανόνα του χρυσού» και η τελική χρεοκοπία (Απρίλιος 1932)

Η απόφαση αυτή ήταν η χαριστική βολή στην Ελληνική οικονομία, καθώς ήδη από τις αρχές Απριλίου το Ελληνικό δημόσιο χρησιμοποιούσε για συνάλλαγμα τις Αγγλικές λίρες που είχαν μείνει, κίνηση που εξόργιζε τους ομολογιούχους καθώς η Αγγλική λίρα βρισκόταν εκτός του «κανόνα του χρυσού». Αρχές Μαΐου η Ελλάδα είχε να πληρώσει το προσφυγικό δάνειο του 1924, αλλά και να πληρώσει ομόλογα που αφορούσαν την κατασκευή σιδηροδρόμου Θεσσαλονίκης – Κωνσταντινούπολης, ποσά που δεν διέθετε σε συνάλλαγμα. Οι έμποροι και οι βιομήχανοι διαμαρτύρονταν για την κρατική πολιτική, ενώ οργίαζε η μαύρη αγορά συναλλάγματος και χρυσού.

Στις 21 Απριλίου στην συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου, ο υπουργός Οικονομικών Γεώργιος Μαρής ζήτησε  να οδηγηθεί η χώρα σε πρόωρες εκλογές και μετά από ένα οξύτατο λεκτικό επεισόδιο με τον Βενιζέλο παραιτήθηκε. Ο νέος υπουργός Οικονομικών Κυριάκος Βαρβαρέσος κήρυξε την πτώχευση και την αναστολή πληρωμών από το Ελληνικό δημόσιο. Την Τετάρτη 27 Απριλίου 1932, η Ελλάδα εγκατέλειψε επισήμως τον "κανόνα του χρυσού". Η δραχμή υποτιμήθηκε ραγδαία και στις 5 Μαΐου η ισοτιμία της με την στερλίνα έπεσε από τις 456 δραχμές στις 539. Στις 21 Μαΐου 1932 και μετά την συνολική αποτυχία της οικονομικής του πολιτικής, ο Βενιζέλος παραιτήθηκε και τον διαδέχθηκε ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου με μια κυβέρνηση βραχύβιου βίου, την ίδια στιγμή που ένα πανελλαδικό απεργιακό κύμα παρέλυε την Χώρα. Αναμφίβολα το αδιέξοδο που αντιμετώπιζε ο Βενιζέλος δεν ήταν τόσο οικονομικό όσο πολιτικό, καθώς διαφαινόταν ότι οι «Φιλελεύθεροι» έχαναν έδαφος στην προτίμηση των πολιτών που στρέφονταν σταδιακά προς τους Αντιβενιζελικούς.

Οι επιπτώσεις της χρεοκοπίας και η αντιμετώπιση της από την Τ. τ. Ε.
Κυριάκος Βαρβαρέσος
Πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι η χρεοκοπία του Ελληνικού κράτους το 1932 δεν είχε ιδιαίτερα δραματικές επιπτώσεις στην μεγαλύτερη πλειοψηφία του πληθυσμού, αλλά ούτε και στους δημόσιους υπαλλήλους. Την εποχή εκείνη δεν υπήρχε δημόσια ασφάλιση, συνταξιοδοτικό σύστημα και δημόσιος τομέας υγείας, έτσι οι πολίτες που είχαν οικονομική εξάρτηση από το κράτος ήταν πολύ λίγοι. Η Ελληνική οικονομία στην τρέχουσα λειτουργία της δεν ήταν ελλειμματική, καθώς ήδη από το 1927 είχαν ελαχιστοποιηθεί οι στρατιωτικές δαπάνες. Έτσι λοιπόν, όταν το κράτος έπαψε να εξυπηρετεί το υπέρογκο δημόσιο χρέος που αντικατόπτριζε χρέη από την στρατιωτική εξόρμηση της προηγούμενης δεκαετίας αλλά και τις σχετικά πρόσφατες δαπάνες για την εγκατάσταση των προσφύγων, μπορούσε εύκολα να ανταπεξέρχεται στην μισθοδοσία των δημοσίων υπαλλήλων και των υπολοίπων εξόδων του κράτους που επίσης ήταν μικρά και αντίστοιχα της εποχής.

Ουσιαστικά, η ίδια η πτώχευση είχε περισσότερο νομισματικό χαρακτήρα και λιγότερο αντικατόπτριζε την κακή κατάσταση των δημοσιονομικών μεγεθών της Χώρας. Έτσι, και παρά την αρχική κλιμάκωση της Ελληνικής οικονομικής κρίσης και την τελική πτώχευση, η εγκατάλειψη του «κανόνα του χρυσού» αμέσως λειτούργησε ευεργετικά για την δραχμή και την εγχώρια οικονομική δραστηριότητα. Η Ελληνική ανάκαμψη ήρθε αμέσως σχεδόν μετά την υποτίμηση της δραχμής χάρις τις αποφασιστικές ενέργειες του Τσουδερού, χωρίς οι κυβερνήσεις του Λαϊκού κόμματος που ακολούθησαν, να λάβουν ξεχωριστές σοβαρές πρωτοβουλίες. Η υποτίμηση της δραχμής κατέστησε ξανά τα Ελληνικά προϊόντα φτηνά άρα ελκυστικά, οι εξαγωγές αυξήθηκαν βελτιώνοντας το ισοζύγιο πληρωμών, το κράτος απέφυγε προσωρινά τα δυσβάσταχτα βάρη των δόσεων των δανείων, ενώ η κρίση σταδιακά ξεπερνιόταν στην Ευρώπη.

Ακόμα και οι διεθνείς αντιδράσεις των μεγάλων συμμάχων και πιστωτών της Ελλάδας δε ήταν ιδιαίτερα αρνητικές, καθώς η Ελληνική πτώχευση ήταν αναμενόμενη και εντασσόταν στο γενικότερο οικονομικό πλαίσιο της εποχής που ήταν ιδιαίτερα δύσκολο. Το Ελληνικό Δημόσιο δεν είχε αρνηθεί να καταβάλλει το χρέος που βρισκόταν στα χέρια ομολογιούχων, τραπεζικών οργανισμών και μεγάλων εταιριών, απλώς αναζητούσε έναν συμφέροντα διακανονισμό. Αυτός επιτεύχθηκε το 1937, όταν ο Μεταξάς μετά από Αγγλικές πιέσεις, ήρθε σε τελική συμφωνία με τους διεθνείς οίκους που είχαν δανείσει την Ελλάδα για την καταβολή σε δόσεις των οφειλόμενων χρημάτων, τερματίζοντας την τελευταία εκκρεμότητα που παρέμενε από την χρεοκοπία του 1932. Στην συγκεκριμένη περίπτωση η Αγγλική κυβέρνηση στήριξε τον Μεταξά στην διαπραγμάτευση, προσπαθώντας να μειώσει τις υπερβολικές απαιτήσεις των Βρετανών ομολογιούχων που διέθεταν και το μεγαλύτερο μέρος του Ελληνικού Χρέους.

Επίλογος - Οι επιπτώσεις της χρεοκοπίας στους Φιλελεύθερους  και οι ευθύνες του Ελευθερίου Βενιζέλου

Ελευθέριος Βενιζέλος
Την εποχή εκείνη η μάχη της δραχμής, εκτός από οικονομικό χαρακτήρα είχε και συμβολικό καθώς πιθανή έξοδος από τον κανόνα του χρυσού θα εκλαμβανόταν από την κοινή γνώμη ως Εθνική αποτυχία, κάτι που έγινε. Ο μύθος και το αλάθητο του Βενιζέλου ξεθώριασαν, η πολιτική επιρροή των Φιλελευθέρων μειωνόταν σταθερά, ενώ ακόμη και πρόσφυγες στρέφονταν οριστικά προς τους «Λαϊκούς» του Τσαλδάρη. Πολιτευτές των Φιλελευθέρων με πολιτικές φιλοδοξίες στρέφονταν ανοιχτά κατά του Βενιζέλου, του οποίου οι σχέσεις με τους αρχηγούς των υπολοίπων μικρών Βενιζελογενών κομμάτων επιδεινώθηκαν περισσότερο από ποτέ.

Γενικώς η Ελληνική Ιστοριογραφία στο μεγαλύτερο μέρος της, αντιμετωπίζει ευνοϊκά τον Βενιζέλο υπερτονίζοντας τις επιτυχίες του και συσκοτίζοντας η υποβαθμίζοντας τις αποτυχίες του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση της χρεοκοπίας του 1932 την οποία ελάχιστοι Έλληνες γνωρίζουν, σε αντίθεση π.χ. με την χρεοκοπία του Τρικούπη. Αναμφίβολα, θα ήταν πολύ δύσκολο για τον Έλληνα Πρωθυπουργό να προβλέψει την επερχόμενη παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση όταν αναλάμβανε την διακυβέρνηση το 1928. Παρ΄ όλα αυτά, θεωρούμε πως ο Ελευθέριος Βενιζέλος έχει ο ίδιος μεγάλες ευθύνες για την Ελληνική χρεοκοπία. Το πρώτο του μεγάλο λάθος ήταν ότι αύξησε υπέρμετρα τον εξωτερικό δανεισμό, για να χρηματοδοτήσει μακρόπνοα κρατικά επενδυτικά έργα τα οποία όμως, όπως φάνηκε, δεν απέδωσαν τα έσοδα που είχε υπολογίσει η κυβέρνηση βραχυπρόθεσμα, ώστε το κράτος να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις του.

Το δεύτερο και ομολογουμένως πολύ σημαντικό σφάλμα του Βενιζέλου, είναι ότι ενώ έβλεπε το μέγεθος της διεθνούς οικονομικής κρίσης και την αδυναμία της δραχμής να διατηρηθεί στον «κανόνα του χρυσού», συνέχισε με πείσμα την αδιέξοδη αυτή πολιτική, χωρίς να δίνει σημασία στις συμβουλές πολλών Ελλήνων και ξένων τεχνοκρατών, αλλά και της αντιπολίτευσης. Αναμφίβολα η επιμονή του εκτός από πολιτικά κίνητρα είχε και κοινωνικά καθώς προσπαθούσε να προστατέψει τους μικρούς καταθέτες και το τραπεζικό σύστημα. Η πολιτική αυτή όμως, εξάντλησε τα συναλλαγματικά αποθεματικά του κράτους, ενώ εμπόδιζε την αναθέρμανση των εξαγωγών μέσω μιας υποτίμησης της δραχμής που φάνηκε στην συνέχεια ότι ήταν το κλειδί για την ανάκαμψη.

Τέλος, παρά το αδιαμφισβήτητο διεθνές κύρος που είχε χάρις την επιθετική εξωτερική πολιτική που είχε ακολουθήσει, ο Βενιζέλος απέτυχε να πείσει τους Συμμάχους της Ελλάδας και τα μέλη της Κοινωνίας των Εθνών για την απόλυτη ανάγκη οικονομικής στήριξης που υπήρχε στην Ελληνική οικονομία και να εξασφαλίσει ένα μεγάλο δάνειο που θα έσωζε (προσωρινά ίσως) την Ελλάδα από τη χρεοκοπία. Ο Βενιζέλος με υπερβολική αυτοπεποίθηση στις ικανότητες του υποτίμησε το μέγεθος των προβλημάτων και δεν κατάλαβε το βάθος της κρίσης ώστε να αναπροσαρμόσει εγκαίρως την κρατική πολιτική. Δεν επέδειξε ευελιξία στις αρχές του 1932 όταν ακόμη υπήρχε χρόνος για να διασωθεί η χώρα, εμπεδώνοντας ένα κλίμα ανασφάλειας και αμφιβολίας στην Ελληνική οικονομία που προοδευτικά ελαχιστοποίησε την οικονομική δραστηριότητα μεταφέροντας τα σοβαρά δημοσιονομικά προβλήματα στο πεδίο της πραγματικής οικονομίας. Από το σημείο εκείνο η χρεοκοπία πλέον ήταν θέμα χρόνου….

ΠΗΓΕΣ

-Γρηγόριος Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων, Εκδόσεις Κάκτος

-Μαρκ Μαζάουερ, Η Ελλάδα και η οικονομική κρίση του μεσοπολέμου, Εκδόσεις ΜΙΕΤ

-Κωνσταντίνος Βεργόπουλος (από Ιστορία του Ελληνικού Έθνους τ ΙΕ΄), Η Ελληνική οικονομία από το 1926 έως το 1935, Εκδόσεις "Εκδοτική Αθηνών"

-Αλέξης Φραγκιαδής, Ελληνική Οικονομία 19ος - 20ος αιώνας, Εκδόσεις Νεφέλη

-Θάνος Κονδύλης, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η Ελλάδα (1928-1932), Εκδόσεις Ίαμβος

-Ηλίας Βενέζης, Χρονικόν της Τραπέζης της Ελλάδος

-Φοίβος Οικονομίδης, Η Ελληνική χρεοκοπία του 1932, (άρθρο στην Ελευθεροτυπία φύλλο 6ης Νοεμβρίου 2011)


[1] Ο εκτεταμένος κρατικός δανεισμός εμπεριείχε τον κίνδυνο η Ελλάδα να χάσει μέρος της Εθνικής της κυριαρχίας καθώς τα δάνεια είχαν όρους που προέβλεπαν ότι διεθνείς χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί ((ΔΕΚΕ, ΕΑΠ) αποκτούσαν θεσμικά κατοχυρωμένα δικαιώματα στις εγχώριες Ελληνικές υποθέσεις, ώστε να προστατευθούν οι ξένοι πιστωτές
[2] Μία Αγγλική λίρα αντιστοιχούσε σε 375 δρχ.
[3] Ο «κανόνας του χρυσού» ήταν ένας διεθνώς αποδεκτός τρόπος υπολογισμού της εις «χρυσόν περιεκτικότητας» κάθε νομίσματος που εμμέσως καθόριζε και τις ισοτιμίες των νομισμάτων μεταξύ τους. Υποτίθεται πως η Τράπεζα της Ελλάδος τηρούσε στο θησαυροφυλάκιο της ποσότητες καθαρού χρυσού αντίστοιχες με τις δραχμές που βρίσκονταν σε κυκλοφορία. Επειδή η Τράπεζα της Ελλάδος δεν διέθετε αποθέματα σε καθαρό χρυσό τηρούσε ένα «κάλυμμα» από συνάλλαγμα σε Αγγλικές λίρες. Έτσι, στον κάτοχο του Ελληνικού χαρτονομίσματος που θα εμφανιζόταν στο «γκισέ» της, τον πλήρωνε σε Αγγλικές λίρες που ήταν διεθνώς άμεσα μετατρέψιμες σε χρυσό, διατηρώντας έτσι σταθερή την αξία και την συναλλαγματική αντιστοιχία της δραχμής.
[4] Με τη διοίκηση της Εθνικής Τράπεζας που έχανε ανάμεσα στα άλλα, το εκδοτικό προνόμιο νομίσματος.
[5] Κανονικά ο «κανόνας του χρυσού» προέβλεπε ότι τα κράτη διέθεταν αποθέματα σε χρυσό. Οι μικρότερες οικονομίες όπως η Ελλάδα δεν διέθεταν τα απαραίτητα αποθέματα σε χρυσό, αλλά σε συνάλλαγμα που ήταν μετατρέψιμο σε χρυσό μέσω ισοτιμιών
[6] Το 1930 η οικονομική δραστηριότητα μειώθηκε κατά 3,48%, το 1931 κατά 4,6% και το 1932 κατά 3,98%.
[7] Ο Διοικητής της Τ. τ. Ε. Αλέξανδρος Διομήδης  πώλησε συνάλλαγμα 7.000.000 Γαλλικών φράγκων στον καπνοβιομήχανο Παπαστράτο, παρά την ρητή απαγόρευση του Βενιζέλου για οποιαδήποτε αγοραπωλησία συναλλάγματος.
[8] Εποχή που το κάλυμμα της Ελλάδας σε συνάλλαγμα είχε περιοριστεί στο 60% της αξίας του πριν την κρίση.
[9] Τα μέτρα αυτά περιόριζαν δραστικά τη διάθεση συναλλάγματος από την Τράπεζα της Ελλάδος κατά σαφή παράβαση του  «κανόνα του χρυσού».
[10] Στην Ελληνική αντιπροσωπεία συμμετείχαν ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος (υπουργός Εξωτερικών), ο Εμμανουήλ Τσουδερός και ο υπουργός Οικονομικών Γ. Μαρής.
[11] Δηλαδή ένα μνημόνιο όπως θα λέγαμε σήμερα εν έτει 2015

Σχόλια

  1. Το ιστολογιο αθελα του μαλλον εξυμνει τον Ελευθεριο Βενιζελο.

    Η χρεωκοπια του 1932 ηταν αναποφευκτη λογω της παγκοσμιας οικονομικης κρισης του 1929 και των τεραστιων δαπανων αποκαταστασης των προσφυγων.

    Αξιζουν συγχαρητηρια στον Ελευθεριο Βενιζελο που ειχε τα κοτσια να κηρυξει σταση πληρωμων, και να εγκαταλειψει εστω και με καθυστερηση τον Κανονα του Χρυσου. Τα οφελη τα καρπωθηκαν πολιτικα οι Τσαλδαρης-Μεταξας.

    Το 1920-1922 η αντιβενιζελικη Κυβερνηση εξυπηρετουσε κανονικα του Δημοσιο Χρεος, για να μη θυμωσουν οι Δανειστες, αντι να στρεψει ολους τους διαθεσιμους πορους στη Στρατια της Μικρας Ασιας. Αποτελεσμα: Ο Στρατος αντιμετωπισε τεραστιο προβλημα εφοδιασμου, και κυριως εχασε την κουρσα των εξοπλισμων απο τον Κεμαλ, με αποτελεσμα την ηττα του 1922.

    Το 1931 το Δημοσιο Χρεος ηταν 150 % του ΑΕΠ.

    Λογω της χρεωκοπιας η Ελλας εμεινε εκτος αγορων μεχρι το............1964!

    Ο Μεταξας δεν εκανε "διακανονισμο". Συνεχισε και αυτος την αθετηση του Χρεους. Φαινεται οτι μονο στους Βρεττανους ομολογιουχους πληρωνε ενα κλασμα των οφειλομενων, για να μην τσαντισει τη Βρεττανια την υποστηριξη της οποιας ειχε αναγκη.

    Και οπως ομολογησε αυτο εδω το ιστολογιο, στη διαμαχη του Μεταξα με τους Βρεττανους ομολογιουχους, ο Βασιλευς Γεωργιος Β Γουλιέλμος Γκλύξμπουργκ Όλντεμπουργκ παρενεβη υπερ των......δευτερων!

    http://www.istorikathemata.com/2011/04/blog-post_28.html


    Μεταπολεμικως η Ελλαδα αρνηθηκε να πληρωσει και τελικα το 1964 ηλθε σε συμφωνια με τους προπολεμικους δανειστες, ή μαλλον με......τα εγγονια τους, αφου οι ιδιοι ειχαν πεθανει. Τους πληρωσε ενα ελαχιστο κλασμα των δανειων , με ανταλλαγμα τη διαγραφη των υπολοιπων. Ετσι το 1964 η Ελλαδα γυρισε στις αγορες, με ενα Δημοσιο Χρεος λιγοτερο απο 20 % του ΑΕΠ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ως συνήθως υπάρχει (μια μικρή) διαστροφή της αλήθειας από τον NF. O Ελευθέριος Βενιζέλος δεν κήρυξε πτώχευση κατ΄επιλογή αλλά γιατί του τελειώσαν τα λεφτά (συνάλλαγμα). Τόσο απλά. Σπανίως άλλωστε πτωχεύεις κατ΄επιλογήν....

    Όταν το κράτος πτωχεύει δεν είναι προφανώς ένα ευχάριστο αποτέλεσμα. Είναι αλήθεια ότι στην περίπτωση της Βενιζελικής χρεοκοπίας ο λαός δεν επηρεάστηκε. Η διεθνής πίστη του κράτους όμως κατέπεσε και αν δεν παρεμβαλλόταν ο πόλεμος ίσως αυτό να είχε σοβαρές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις. Επίσης επηρέασε την διεθνή θέση της χώρας, εξέλιξη που δεν είχε επιπτώσεις λόγω της ραγδαίας ανόδου του Χίτλερ.

    Επιμένω στο σημείο του άρθρου ότι οι υποχρεώσεις του τότε κράτους δεν έχουν καμία σχέση με του σημερινού (ήταν πολύ μικρότερες).

    Η παράθεση του άρθρου είναι εκτός προγράμματος και προφανώς δεν εξυπηρετεί μια ακόμη (ανούσια) αντιπαράθεση, αλλά προσπαθεί τις κρίσιμες αυτές ώρες να προβληματίσει. Οι αποφάσεις που καλούμαστε να πάρουμε δεν είναι εύκολες, αλλά χρειάζονται σύνεση και καλή γνώση της Εθνικής ημών Ιστορίας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. “Σπανίως άλλωστε πτωχεύεις κατ΄επιλογήν.”

    Το 1920-1922 καποιοι ειχαν την επιλογη να πληρωσουν τους Δανειστες ή να δωσουν περισσοτερα χρηματα για τον μαχομενο Στρατό:

    Η πρώτη σκέψη του Πρωτοπαπαδάκη ήταν να αναζητήσει δανεισμό από τους συμμάχους μας. Τόσο οι Άγγλοι όσο και οι Γάλλοι αρνήθηκαν. Η δεύτερη σκέψη του ήταν να κηρύξει παύση πληρωμών όσον αφορά το εξωτερικό χρέος σε αυτές τις χώρες. Όταν η πρόταση του αυτή καταψηφίστηκε στη βουλή, στράφηκε στην τελευταία λύση: τον εσωτερικό δανεισμό.

    http://www.istorikathemata.com/2010/02/blog-post_12.html

    O Μεταξας προς τιμην του δεν επανελαβε το ιδιο λαθος.

    Εγω δε θα χρησιμοποιησω την Ιστορια για να κανω αδεξια διχαστικη προπαγανδα, αλλα για να προπαγανδισω την Εθνικη Ενοτητα:
    Βενιζελος, Τσαλδαρης, Μεταξας αψηφησαν τους δανειστες αρνουμενοι να πληρωσουν. Χαρη στη θαραλλεα σταση βενιζελικων και αντιβενιζελικων Πρωθυπουργων, εξοικονομηθηκαν χρηματα για την πολεμικη προπαρασκευη της χωρας, αλλα και για τις αναγκες του λαου της, ενω μεταπολεμικα τα............ εγγονια των Δανειστων αναγκαστηκαν τελικα να συμβιβαστουν με μερικα ψιχουλα. Να γιατι η καποτε καταχρεη Ελλαδα βρεθηκε χωρις Χρεη μεχρι το 1980. Τα επιτευγματα της χωρας την περιοδο 1940-1980 εχουν τις ριζες τους στη Χρεωκοπια του 1932. Αλοιμονο αν η Χωρα προσπαθουσε να εξυπηρετησει Χρεος που το 1931 ανερχοταν σε 150 % του ΑΕΠ.

    Οντως το Κρατος ειχε πολυ μικροτερες υποχρεωσεις το 1932, αλλα και πολυ νεοτερο πληθυσμο. Ομως ειχε και την πληγη του προσφυγικου. Μια αλλη διαφορα ειναι οτι σημερα υπαρχουν καλυτερες υποδομες, αλλα και εσοδα απο τομεις οπως ο τουρισμος, που τοτε δεν υπηρχαν. Και στις δυο περιπτωσεις ομως το κοινο στοιχειο ειναι ενα τεραστιο Δημοσιο Χρεος μη δυναμενο να εξυπηρετηθει.

    Ηθικο διδαγμα: Το Χρεος ειναι οντως ενας Γορδιος Δεσμος. Και οπως καθε Γορδιος Δεσμος, δε λυνεται. ΚΟΒΕΤΑΙ. Οπως τοτε..................

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Αφού ο " εθνάρχης " Βενιζέλος κατάφερε να χρεοκοπήσει την Ελλάδα, εν καιρώ ειρήνης και οι οπαδοί να τον θεωρούν ακόμα μεσσία, δεν αποκλείεται να δούμε το ίδιο και με τον Τσίπρα. Δυστυχώς η νοοτροπία του ελληνικού λαού δεν αλλάζει και εντυπωσιάζεται από τους δημαγωγούς και όχι από τους χαμηλούς τόνους και την ουσία. " κατά τον λαό και οι ηγέτες του " που λένε...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δηλαδή η Ελλάδα δεν είναι χρεωκοπημένη και περιμένουμε τον Τσίπρα να την χρεωκοπήσει; Καλό είναι να σκεφτόμαστε τί έφταιξε και η πατρίδα μας είναι σε αυτή την κατάσταση με παγιωμένη διαφθορά δεκαετιών και την πιο άνιση κατανομή βαρών μεταξύ των Ελλήνων πολιτών...
      Όσο για την ιστορία, οι χρεωκοπίες του παρελθόντος δεν αμαύρωσαν προσωπικότητες του διαμετρήματος Ελευθερίου Βενιζέλου και Χαρίλαου Τρικούπη.

      Διαγραφή
    2. Όταν προεκλογικά ο Τσίπρας έταζε τα πάντα και έσκιζε μνημόνια δεν ήξερε την κατάσταση της χώρας; Οι μισοί του βουλευτές δεν προέρχονταν από το ΠΑΣΟΚ δηλαδή από το κόμμα που κυριαρχούσε επί δεκαετίες; Είναι προκλητικό να εμφανίζεται σαν το θύμα της κατάστασης. Όσο για Βενιζέλο και Τρικούπη ας είναι καλά το ΠΑΣΟΚ και οι κρατικοδίαιτοι του καθηγητές πανεπιστημίου, που τους "αγιοποίησαν" από την μεταπολίτευση και μετά για να εξυπηρετήσουν πολιτικές σκοπιμότητες.

      Διαγραφή
    3. Καμμία αγιοποίηση του Βενιζέλου και του Τρικούπη. Μετά από έναν αιώνα δεν είναι δυνατόν να λες το άσπρο, μαύρο. Αγαπητέ, έγινε ο ισολογισμός, ζυγίστηκαν τα υπέρ και τα κατά και πλέον πήραν τη θέση τους στην ιστορία.
      Να μου πεις για την αγιοποίηση του Σερραίου, ναι! Ευτυχώς, έχει κιόλας αρχίζει να ξεφτίζει αργά και σιωπηλά, παρόλο που έκανε τα πάντα για την υστεροφημία του. Μα τα πάντα!

      Διαγραφή
    4. Φαίνεται το ποιος κάνει το άσπρο μαύρο. Όσο για το γενικόλογο "πήραν την θέση τους στη ιστορία" , εξαρτάται από το ποιοι τους υποστηρίζουν και αν τυχαίνουν γενικής αποδοχής, το ίδιο μπορεί να υποστηρίξει ο καθένας για το οποιοδήποτε πρόσωπο , από τον Βελουχιώτη μέχρι τον Παπαδόπουλο. Με αυτό το σκεπτικό κι ο Καραμανλής έχει κριθεί και έχει μείνει σαν εθνάρχης είτε το θέλουν μερικοί τύποι σαν και σενα είτε όχι..

      Διαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Ο σχολιασμός του αναγνώστη (ενημερωμένου η μη) είναι το καύσιμο για το ιστολόγιο αυτό, έτσι σας προτρέπουμε να μας πείτε την γνώμη σας. Τα σχόλια οφείλουν να είναι κόσμια, εντός θέματος και γραμμένα με Ελληνικούς χαρακτήρες (όχι greeklish και κεφαλαία).

Καλό είναι όποιος θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του να χρησιμοποιεί ένα ψευδώνυμο έτσι ώστε σε περίπτωση διαλόγου, να γίνεται αντιληπτό ποιος είπε τι. Κάθε σχόλιο το οποίο είναι υβριστικό η εμπαθές, θα διαγράφεται αυτομάτως.

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος18 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου18 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος14 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός31 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες80 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης18 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)35 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος1 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτικά κινήματα1 Στρατιωτική Ιστορία58 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας