Ο ρόλος της Κομμουνιστικής Διεθνούς στην εκκόλαψη του «Μακεδονικού έθνους» στον Μεσοπόλεμο

γράφει ο Σπυρίδων Σφέτας 
  Ο ρόλος της Κομμουνιστικής Διεθνούς στην εκκόλαψη του «μακεδονικού έθνους»

  Στην ιστοριογραφία είναι ευρύτατα διαδεδομένη η άποψη ότι το «μακεδονικό έθνος» είναι δημιούργημα της Γιουγκοσλαβίας του Τίτο. Η θέση αυτή δεν μπορεί βέβαια να αμφισβητηθεί, καθ' όσον το Κομμουνιστικό Κόμμα Γιουγκοσλαβίας είχε ιδιαιτέρους λόγους να προωθήσει τον «μακεδονισμό» στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία, ως αντίρροπη εθνική ιδεολογία στον βουλγαροσερβικό ανταγωνισμό του Μεσοπολέμου. Την ανάγκη της απαγκιστρώσεως των Σλάβων της Μακεδονίας από την ελληνική, τη σερβική και την βουλγαρική επιρροή και της δημιουργίας μιας συλλογικής σλαβομακεδονικής ταυτότητος είχαν ήδη τονίσει, στις αρχές του Κ΄ αιώνος, μερικοί Σλάβοι διανοούμενοι (Μισίρκωφ, Ντέντωφ, Μισάικωφ, Τσουπόφσκυ). Διαβλέποντας ότι ο σερβοβουλγαρικός ανταγωνισμός απέβαινε σε βάρος του ντόπιου πληθυσμού και διαιώνιζε την τουρκική κυριαρχία, επεδίωκαν την αναγνώριση των Σλάβων της Μακεδονίας ως ξεχωριστής κοινότητος (Μιλλέτ). Αλλά στις αρχές του Κ΄ αιώνος, οι πολιτικές συνθήκες δεν ευνοούσαν την προώθηση του σλαβομακεδονισμού ως μίας νέας συλλογικής εθνικής ταυτότητος και οι πρώιμοι θιασώτες του σλαβομακεδονισμού δεν είχαν ουσιαστική απήχηση στις μάζες.


Οι πολιτικές και ιδεολογικές αφετηρίες του «μακεδονισμού» ουσιαστικά τέθηκαν από την Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή (Κομιντέρν), στον Μεσοπόλεμο. Είναι ήδη τεκμηριωμένο ότι η Κομμουνιστική Διεθνής έβλεπε το Μακεδονικό ως ζήτημα τακτικής, ανάλογα με τις εκάστοτε πολιτικές συγκυρίες. Η δημοσίευση σημαντικών εγγράφων για την χρονική περίοδο 1923-1925 από το αρχείο της Κομιντέρν, έχει ουσιαστικά επιβεβαιώσει την άποψη ότι τότε η Κομμουνιστική Διεθνής προέβαλε την θέση «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία σε μια Βαλκανική Σοβιετική Δημοκρατία», για να προσεταιρισθεί την ΕΜΕΟ στο εγχείρημά της να δημιουργήσει ένα ενιαίο μέτωπο μεταξύ των Βουλγάρων Κομμουνιστών, των Βουλγάρων Αγροτικών και των βουλγαρομακεδονικών οργανώσεων για την προώθηση της επαναστάσεως στη Βουλγαρία, την εγκαθίδρυση μιας εργατο-αγροτικής κυβερνήσεως και την αποσταθεροποίηση των βαλκανικών κρατών. Κατά την Κομμουνιστική Διεθνή, οι μακεδονικές οργανώσεις στη Βουλγαρία δεν έπρεπε μονάχα να αποδεσμευθούν από την επιρροή των βουλγαρικών «αστικών» πολιτικών παραγόντων, αλλά και να αποξενωθούν από τον βουλγαρικό εθνικισμό. Κατηγορώντας το Βουλγαρικό Κομμουνιστικό Κόμμα για την ουδέτερη στάση του στην πραξικοπηματική ανατροπή της Αγροτικής Κυβερνήσεως Σταμπουλίνσκυ (9.6.1923), ο Καρλ Ράντεκ εκφράστηκε ως εξής κατά τη συνεδρίαση της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς, που έλαβε χώρα στις 12-13 Ιουνίου του 1923, στη Μόσχα:
«Σε όλη τη σύγχρονη ιστορία της Βουλγαρίας το Μακεδονικό Ζήτημα παίζει ένα μεγάλο ρόλο. Η Μακεδονία, στην οποία ζουν χωρικοί, για τους οποίους είναι δύσκολο να λεχθεί αν είναι Σέρβοι ή Βούλγαροι, αποτελεί ένα παλαιό αντικείμενο διένεξης μεταξύ Βουλγαρίας και Σερβίας. Μετά την ήττα της Βουλγαρίας στον πόλεμο, το Αγροτικό Κόμμα του Σταμπουλίνσκυ παραιτήθηκε από τη [διεκδίκηση] της Μακεδονίας. Παραιτήθηκε όχι μόνο τυπικά και στη Νις υπέγραψε με τη Γιουγκοσλαβία μια συνθήκη, σύμφωνα με την οποία ο Σταμπουλίνσκυ καταδίωξε τις παλαιές μακεδονικές οργανώσεις. Αυτές οι οργανώσεις είναι από κοινωνική άποψη οργανώσεις μικρών και φτωχών χωρικών. Έχουν ένα
Συνδιάσκεψη της κόμιντερν 
επαναστατικό παρελθόν, έχουν αγωνιστεί εναντίον της κυριαρχίας των τούρκων γαιοκτημόνων, εναντίον της σερβικής μπουρζουαζίας, έχουν παράνομες επαναστατικές οργανώσεις. Υπάρχουν εδώ και καιρό συμπάθειες για τη ρωσική επανάσταση. Οι μακεδονικές οργανώσεις ήταν ένας κοινωνικός παράγοντας, με τον οποίο θα μπορούσαμε να συνδεθούμε… Το Κόμμα δεν έχει κάνει τίποτα και είναι χαρακτηριστική η παραμέληση του Μακεδονικού ως ζητήματος τακτικής».
Aντί του όρου «βουλγαρικός λαός», όπως αναφερόταν σε προγενέστερες διακηρύξεις της Τρίτης Διεθνούς, εισάγεται το 1923-24 ο όρος «μακεδονικός λαός», «μακεδονικός πληθυσμός, χωρίς διάκριση εθνότητας». Πρόθεση της ΚΔ ήταν όλες οι εθνότητες της Μακεδονίας να διαμορφώσουν μία γηγενή μακεδονική συνείδηση ως ένας «λαός» από πολιτική άποψη και να επιδιώκουν την δημιουργία μίας «Ενιαίας και Ανεξάρτητης Μακεδονίας», για την υπονόμευση των βαλκανικών «αστικών» κρατών.

Η νέα γραμμή που επιβάλλεται στην ΣΤ΄ Συνδιάσκεψη της Βαλκανικής Κομμουνιστικής Ομοσπονδίας (Δεκέμβριος 1923, στη Μόσχα) και στο Ε΄ Συνέδριο της ΚΔ (17 Ιουνίου - 8 Ιουλίου 1924) είναι «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία σε μια Βαλκανική Ομοσπονδία», που μπορεί να πραγματοποιηθεί «μόνο αν ο αγώνας του μακεδονικού λαού συμπορεύεται με τον αγώνα των εργατών και αγροτών της Βαλκανικής». Είναι ευνόητο ότι μια τέτοια πολιτική αποσκοπούσε στη διάβρωση των βαλκανικών κρατών, συμπεριλαμβανομένης και της Βουλγαρίας. Με επιστολή της προς την ΕΜΕΟ, τον Ιούλιο του 1924, η ΚΔ έθεσε ως προϋπόθεση για την παροχή βοηθείας την υποχρέωση της οργανώσεως να αρχίσει την επανάσταση στη Βουλγαρία, με την εκδίωξη των βουλγαρικών κρατικών οργάνων από το βουλγαρικό τμήμα της Μακεδονίας και με την ανακήρυξή του σε ανεξάρτητο κράτος. Η πίεση που ασκήθηκε από την ΚΔ στο ΚΚΕ, για να αποδεχθεί την απόφαση του Ε΄ Συνεδρίου της ΚΔ για το Μακεδονικό Ζήτημα κατά το έτος 1924, εξηγείται από την πολιτική της σε σχέση με την ΕΜΕΟ. Η πτέρυγα του ΚΚΕ που δέχθηκε τη νέα γραμμή, δικαιολόγησε τη στάση της με το επιχείρημα ότι, στον βαθμό που η θέση «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία» συμβάλλει στην επιτυχή έκβαση της επαναστάσεως στη Βουλγαρία και στην Βαλκανική, το ΚΚΕ, ως κόμμα διεθνιστικό, οφείλει να την αποδεχθεί, φθάνοντας ακόμα και σε σύγκρουση με την ελληνική αστική τάξη. Ο όρος «μακεδονικό έθνος», ταυτιζόμενος αποκλειστικά και εμφατικά με το σλαβικό στοιχείο της Μακεδονίας, δεν εισάγεται ακόμα στα κείμενα της ΚΔ, αλλά το Μακεδονικό Ζήτημα δεν θεωρείται πλέον βουλγαρικό ζήτημα. Μπορεί τα σχέδια της ΚΔ να απέτυχαν, ωστόσο η σοβιετική ανάμιξη στο Μακεδονικό Ζήτημα είχε ως αποτέλεσμα μια πολιτικο-ιδεολογική πόλωση της βουλγαρομακεδονικής κινήσεως.


Ως ιδεολογικός και πολιτικός αντίποδας της ΕΜΕΟ του Ιβάν Μιχαήλωφ ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1925 στη Βιέννη η ΕΜΕΟ (Ενωμένη), υπό την σκέπη της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Στην ΚΕ της ΕΜΕΟ (Ενωμένης) υπήρχε μία κομμουνιστική πτέρυγα (Δημήταρ Βλάχωφ, Βλαδιμήρ Ποπτόμωφ) και μία εθνικοεπαναστατική (Γκεόργκυ Ζανκώφ, Πάβελ Σάτεφ), η οποία, παρόλο που διαφωνούσε με την κομμουνιστικοποίηση της οργανώσεως, υπολόγιζε στη βοήθεια της Σοβιετικής Ενώσεως για την αναθεώρηση των συνθηκών ειρήνης. Το 1928, υπό το φως των αποφάσεων του ΣΤ΄ Συνεδρίου της ΚΔ, εξοβελίστηκε η εθνικοεπαναστατική πτέρυγα της ΚΕ της ΕΜΕΟ (Ενωμένης), που προσέλαβε πλέον έναν στενό κομμουνιστικό χαρακτήρα με κύριες μορφές τον Δημήταρ Βλάχωφ και τον Βλαδιμήρ Ποπτόμωφ, μέλη του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Η επιρροή της ΕΜΕΟ (Ενωμένης) στον βαλκανικό χώρο υπήρξε ασήμαντη, δεδομένου ότι η έδρα της ήταν αρχικά στη Βιέννη και αργότερα στο Βερολίνο και το δημοσιογραφικό της όργανο «Μακεδονική Υπόθεση», που εκδίδονταν στην βουλγαρική γλώσσα, δύσκολα μπορούσε να καταστεί προσιτό στα Βαλκάνια. Μέχρι το 1928 μόνο στο σερβικό τμήμα της Μακεδονίας δημιουργήθηκαν μικροομάδες της ΕΜΕΟ (Eνωμένης), χωρίς ουσιαστική πολιτική σημασία, ενώ το 1929 εξαρθρώθηκαν οριστικά από τις σερβικές αρχές. Στη Βουλγαρία ιδρύθηκαν το 1928 οι πρώτοι πυρήνες της οργανώσεως, ωστόσο η ΕΜΕΟ (Eνωμένη), λόγω του στενού κομμουνιστικού της χαρακτήρος και της εχθρικής στάσεως της ΕΜΕΟ του Mιχαήλωφ, δεν μπόρεσε να εξελιχθεί σε σημαντικό πολιτικό παράγοντα της χώρας και περιορίσθηκε σε προπαγάνδα μεταξύ των Βουλγαρομακεδόνων προσφύγων. Βασική πολιτική γραμμή της οργανώσεως αποτελούσε το σύνθημα «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία σε μια Βαλκανική Ομοσπονδία» και υπό την έννοια «μακεδονικός λαός» συμπεριλαμβάνονταν όλες οι εθνότητες της Μακεδονίας (Βούλγαροι, Αλβανοί, Τούρκοι, Εβραίοι, Βλάχοι, Έλληνες, Αθίγγανοι). Σε υπόμνημα της οργανώσεως, στις 10 Σεπτεμβρίου του 1927, για την κατάσταση των καταπιεσμένων λαών της Βαλκανικής προς τον πρόεδρο του Συμβουλίου των Εθνικών Μειονοτήτων στη Γενεύη, τονιζόταν χαρακτηριστικά :
« …Στη σερβική Μακεδονία όλες οι κυβερνήσεις του Βελιγραδίου, ανεξάρτητα από τις διαφορές τους στην εσωτερική και εξωτερική πολιτική, σε σχέση με τους Μακεδόνες εφαρμόζουν την ίδια πολιτική. Ο μακεδονικός λαός, δηλαδή όλες οι εθνότητες που ζούσαν και ζουν εκεί και εξ' ονόματος των οποίων ομιλούμε: Bούλγαροι, Αλβανοί, Τούρκοι, Εβραίοι, Έλληνες, Τσιγγάνοι στερούνται πολιτικών και αστικών δικαιωμάτων. Όλες οι σερβικές αρχές τους μεταχειρίζονταν και εξακολουθούν να τους μεταχειρίζονται ως Σέρβους… Αν εξετάσουμε πως ζει ο μακεδονικός λαός υπό την ελληνική δουλεία, θα διαπιστώσουμε ότι και εδώ η κατάσταση είναι ίδια. Οι ελληνικές αρχές έδιωξαν τους Τούρκους από την Μακεδονία αφού πρώτα τους καταλήστευσαν. Στους Εβραίους προβάλλουν πολλά εμπόδια, για να τους εξαναγκάσουν να μετοικήσουν. Διώχνουν και τους Βούλγαρους… Δεν υπάρχει διαφορά πολιτικής μεταξύ της ελληνικής και σερβικής κυβέρνησης σε σχέση με τις εθνότητες της Μακεδονίας. Τις εθνότητες αυτές η Ελλάδα τις μεταχειρίζεται σα να είναι δούλοι… Αν εξετάσουμε το βουλγαρικό τμήμα της Μακεδονίας, θα παρατηρήσουμε ότι και εδώ η κατάσταση είναι όμοια με το σερβικό και ελληνικό τμήμα. Οι Μακεδόνες Έλληνες και Τούρκοι που πριν κατοικούσαν εδώ, εκδιώχθηκαν. Ο πληθυσμός που κατοικεί σε αυτό το τμήμα της Μακεδονίας, όντας βουλγαρικής εθνικότητας, απολαμβάνει πολιτιστικών δικαιωμάτων. Έχει σχολεία, εκκλησίες κλπ. Και αυτή είναι η μοναδική διαφορά μεταξύ της κατάστασης των Μακεδόνων στη Βουλγαρία και εκείνης στην Ελλάδα και Σερβία… Από κάθε άλλη άποψη, η κατάσταση των Μακεδόνων σε αυτό το τμήμα της Μακεδονίας δε διαφέρει από τα τμήματα που βρίσκονται υπό την εξουσία της Ελλάδας και της Σερβίας, σε μερικές μάλιστα περιπτώσεις είναι και χειρότερη. Το πολιτικό καθεστώς που επικρατεί στη Μακεδονία υπό τη βουλγαρική εξουσία είναι από τα περισσότερο τυραννικά που υπάρχουν στον κόσμο… Όσον αφορά την οικονομική κατάσταση στην οποία έχουν αφεθεί να ζουν οι Μακεδόνες Βούλγαροι σε αυτό το μέρος της Μακεδονίας, αυτή είναι ιδιαίτερα τραγική. . .».


Ποιοί παράγοντες επέδρασαν, ώστε να εγκαταλειφθεί η θέση αυτή και να υιοθετηθεί η άποψη για την ύπαρξη «μακεδονικού έθνους», ταυτιζομένου αποκλειστικά με την σλαβική ομάδα; Σήμερα, η δυνατότητα πρόσβασης στο αρχείο της Κομιντέρν μας επιτρέπει να διαγράψουμε την σχετική διαδικασία πληρέστερα.  Γενικά, επιβεβαιώνεται η παλαιά θέση ότι μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, η Κομμουνιστική Διεθνής επιθυμούσε να αποτρέψει την εκμετάλλευση του Μακεδονικού Ζητήματος από τη ναζιστική Γερμανία προς όφελος της Βουλγαρίας στον επικείμενο πόλεμο, όπως συνέβη στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Καθώς η ΕΜΕΟ του Mιχαήλωφ είχε αποδεχθεί το 1933 την θέση της ΕΜΕΟ (Ενωμένης) για «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία» αλλά ως δεύτερο βουλγαρικό κράτος, θεωρώντας συμβατή την εθνική ταυτότητα «Βούλγαρος» με την πολιτική ετικέτα «Μακεδόνας», ήταν έκδηλη πλέον η ανάγκη για την ανάληψη ενός αγώνα -όχι μονάχα ιδεολογικού και πολιτικού, αλλά και εθνικού- κατά της ΕΜΕΟ του Mιχαήλωφ. Σημαντική επίδραση είχε και η προσπάθεια της Κομμουνιστικής Διεθνούς να αποτρέψει την εκμετάλλευση των εθνικών προβλημάτων της Γιουγκοσλαβίας, ιδιαιτέρως του Κροατικού, από τη ναζιστική Γερμανία και για τον λόγο αυτόν τέθηκε επί τάπητος και το ζήτημα της ιδρύσεως Εθνικού Κροατικού και Σλοβενικού Κόμματος, ώστε τα -σε εθνική πλέον βάση- Κομμουνιστικά Κόμματα να ασχοληθούν με τα εθνικά προβλήματα της χώρας. Στις νέες συνθήκες που διαμορφώνονταν, η Γιουγκοσλαβία έπρεπε να αποτελέσει ανάχωμα σε ενδεχόμενη γερμανική προσπάθεια για διείσδυση στα Βαλκάνια.

Μόλις ο Βλαδιμήρ Ποπτόμωφ (ψευδώνυμο Γκρόμωφ), μέλος της Κεντρικής Επιτροπής της ΕΜΕΟ (Ενωμένης), πληροφορήθηκε ότι η κατάσταση της οργανώσεως και η προοπτική της «επαναστατικής δράσεως» θα συζητηθούν στους κόλπους της Κομμουνιστικής Διεθνούς, υπέβαλε στις 15 Νοεμβρίου του 1933 στη Γραμματεία των Βαλκανικών Κρατών (Balkanländer Sekretariat - στο εξής BLS), το αρμόδιο όργανο της Κομιντέρν για τα Βαλκάνια, ένα υπόμνημα. Σ' αυτό αναζήτησε τα αίτια της αποτυχίας της ΕΜΕΟ (Ενωμένης) να εξελιχθεί σε μαζική οργάνωση στον συγκεντρωτικό της χαρακτήρα, στις δυσκολίες της διαδόσεως της εφημερίδος Μακεδονική Υπόθεση αλλά και στις δυσκολίες αναγνώσεως και κατανοήσεως της εφημερίδος στην Ελλάδα και στη Γιουγκοσλαβία, καθώς αυτή εκδίδονταν στην λόγια βουλγαρική γλώσσα. Ιδιαίτερα επεσήμανε ο Ποπτόμωφ τις διαφορετικές πολιτικο-κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στα τρία τμήματα του ευρυτέρου μακεδονικού χώρου και τον συνεχή εκσερβισμό και εξελληνισμό του σλαβικού πληθυσμού, με αποτέλεσμα οι νέες γενιές να χειρίζονται άνετα στον γραπτό και προφορικό λόγο μόνον την ελληνική ή τη σερβική γλώσσα. Έτσι, κατά τον Ποπτόμωφ, η εφημερίδα Μακεδονική Υπόθεση μπορούσε να γίνει κατανοητή μονάχα από τους Βουλγαρομακεδόνες πρόσφυγες της Βουλγαρίας. Ολοκληρώνοντας, πρότεινε την αποκέντρωση της οργανώσεως, την ίδρυση δηλαδή σε κάθε τμήμα της Μακεδονίας μιας εθνικοεπαναστατικής οργανώσεως υπό την καθοδήγηση των Κομμουνιστικών Κομμάτων, με το σύνθημα «της αυτοδιαθέσεως του μακεδονικού λαού μέχρι τον αποχωρισμό σε κυρίαρχη και ενιαία Μακεδονία». Το βασικότερο, ίσως, σημείο της εκθέσεως του Ποπτόμωφ ήταν η επιβεβαίωση του κινδύνου της επιτυχίας του εκσερβισμού και του εξελληνισμού.


Στη συνεδρίαση της 20ής Δεκεμβρίου 1933 του γραφείου της BLS (παρόντες μεταξύ άλλων ήταν ο Σμέραλ, μέλος του Τσεχοσλοβακικού Κομμουνιστικού Κόμματος και επικεφαλής της Γραμματείας, ο Βαλέτσκυ, μέλος του Πολωνικού Κομμουνιστικού Κόμματος, ο Γκέρμαν, ψευδώνυμο του Βούλγαρου Γκίτσεφ από τη Δοβρουτσά, ο Σπυριδώνωφ, ψευδώνυμο του Tράιτσο Κοστώφ, μέλους του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος) εξετάσθηκε η εισήγηση του Ρίλσκυ (ψευδώνυμο του Γκεόργκυ Καρατζώφ), μέλους της VMRO Ενωμένης στη Βουλγαρία, για την ΕΜΕΟ (Eνωμένη) και εγκρίθηκαν οι θέσεις του αναφορικά με το δικαίωμα του «μακεδονικού λαού» για απόσχιση, για «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία» και για Βαλκανική Ομοσπονδία των εργαζομένων. Τέθηκε και το ζήτημα της εθνικότητος των Μακεδόνων και «θεωρήθηκε αναγκαία η ειδική εξέταση του ζητήματος, αν είναι δυνατό με τη συμμετοχή των συντρόφων που έφθασαν από την Μακεδονία». Στη συνεδρίαση της 22ας Δεκεμβρίου του 1933 συμμετείχε και o Βλάχωφ. Τέθηκε το ζήτημα της συντάξεως ενός σχεδίου - αποφάσεως για την ΕΜΕΟ (Ενωμένη), με βασικό πυρήνα την εθνικότητα των Μακεδόνων και ανατέθηκε στους Βλάχωφ, Ρίλσκυ και Γκέρμαν σε τρεις ημέρες να παρουσιάσουν το σχέδιο - απόφαση. Τα βασικά σημεία του σχεδίου ήταν τα ακόλουθα:
«Το εθνικό ζήτημα της Μακεδονίας είναι ιδιαίτερα στενά συνδεδεμένο με το ζήτημα του πολέμου και με το ζήτημα της διεθνούς κοινωνικής επανάστασης. Η σπάνια ιδιομορφία της ιστορικής εξέλιξης δημιούργησε εδώ από εθνική άποψη μια κατάσταση που δεν έχει ανάλογη πουθενά στην Ευρώπη… Μετά τον βαλκανικό και τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο, η Μακεδονία διαμελίστηκε σε τρία μέρη και διανεμήθηκε μεταξύ Σερβίας, Ελλάδας και Βουλγαρίας. Επήλθε τεχνητή μετακίνηση πληθυσμών ολόκληρων περιοχών, εποικισμός, βίαιη απεθνοποίηση και αφομοίωση… Ο μακεδονικός λαός βλέπει τον κίνδυνο στον οποίο βρίσκεται όσο θα υπάρχει ο καπιταλισμός και ο ιμπεριαλισμός, όσο τα μεγάλα ιμπεριαλιστικά κέντρα θα εκμεταλλεύονται τα μικρά βαλκανικά κράτη… Ο πληθυσμός της χώρας που έχει ήδη περάσει τόσους πολέμους, συνειδητοποίησε ότι ο νέος ιμπεριαλιστικός πόλεμος θα μπορούσε να οδηγήσει στην πλήρη φυσική του εξόντωση, αν ο πόλεμος δεν αποτραπεί από προγενέστερη εξέγερση και τη νίκη της κοινωνικής επανάστασης στην Ευρώπη. Αυτή η κατάσταση συσπειρώνει σε ένα σύνολο όλο τον εργαζόμενο πληθυσμό αυτού του τμήματος της βαλκανικής χερσονήσου και δημιουργεί εδώ το ιδιότυπο γεγονός, ότι και ο πληθυσμός που ομιλεί τη σλαβική γλώσσα και ο πληθυσμός που ομιλεί τις γλώσσες των μειονοτήτων αισθάνεται την ίδια εθνική καταπίεση, οικονομική εκμετάλλευση, λεηλασία, αισθάνονται συνδεδεμένοι ως ένα σύνολο με τα κοινά συμφέροντα της παρούσης στιγμής και με την αναγκαιότητα της κοινής άμυνας αναφορικά με τα επερχόμενα ιστορικά γεγονότα του μέλλοντος…
Οι εργαζόμενες μάζες της Μακεδονίας δεν αυτοχαρακτηρίζονται και δεν θέλουν να είναι ούτε Βούλγαροι ούτε Σέρβοι, θεωρούν και την κυβέρνηση των Ελλήνων και των Τούρκων ως ξένη εξουσία. Αυτοχαρακτηρίζονται ως κυρίαρχο μακεδονικό σύνολο… Εδώ ταυτίζεται η ιδέα της εθνικής μακεδονικής κυριαρχίας, το δικαίωμα της πλήρους εθνικής αυτοδιάθεσης της Μακεδονίας, η ιδέα της ενιαίας και ανεξάρτητης Μακεδονικής Δημοκρατίας των εργαζομένων, με τον κοινό αγώνα εναντίον του ιμπεριαλισμού και για την κοινωνική επανάσταση…» .


Το κύριο μέρος του προσχεδίου αναφερόταν στον επικείμενο πόλεμο και υπό τον όρο «μακεδονικός λαός» ή οι «εργαζόμενες μάζες της Μακεδονίας» υπονοούνταν όλες οι εθνότητες της Μακεδονίας -Σλάβοι και μη Σλάβοι- ως ένα ενιαίο πολιτικό σύνολο, με την πολιτική σημασία του όρου «λαός». Αυτή η ιδιαιτερότητα νομιμοποιούσε το δικαίωμα για ενιαίο και ανεξάρτητο μακεδονικό κράτος «των εργαζομένων μαζών». Ουσιαστικά, το προσχέδιο δεν διέφερε από τις προηγούμενες διακηρύξεις της ΕΜΕΟ (Ενωμένης) με την απλή διαφορά ότι για λόγους τακτικής δε γινόταν πλέον αναφορά σε σοβιετική δημοκρατία ή βαλκανική ομοσπονδία. Το κείμενο του προσχεδίου δεν κρίθηκε ικανοποιητικό και στη συνεδρίαση της BLS στις 28 Δεκεμβρίου του 1933, στην οποία δεν παρέστη ο Βλάχωφ, ανατέθηκε στον Γκέρμαν (ψευδώνυμο του Γκίτσεφ) να υποβάλλει μέχρι την 31η Δεκεμβρίου 1933 στο γραφείο της BLS, το τελικό κείμενο του σχεδίου - αποφάσεως. Αλλά και το κείμενο που υποβλήθηκε στον Σμέραλ, στις 31 Δεκεμβρίου του 1933, ήταν παρόμοιο με το προσχέδιο:
«…Μετά τον βαλκανικό και ιμπεριαλιστικό πόλεμο, ως αποτέλεσμα των οποίων ο ενιαίος από γεωγραφική και οικονομική άποψη χώρος της Μακεδονίας διανεμήθηκε σε τρία μέρη μεταξύ της Σερβίας, Ελλάδας και Βουλγαρίας, η οικονομική και πολιτική κατάσταση του μακεδονικού πληθυσμού χειροτέρεψε περισσότερο… Ως αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής, η παλιά εθνογραφική φυσιογνωμία μερικών τμημάτων της Μακεδονίας σχεδόν άλλαξε ριζικά -στο ελληνικό τμήμα της Μακεδονίας- και στο βαθμό που έμειναν εκεί ντόπιοι κάτοικοι, τους απαγορεύεται με την απειλή της θανατικής καταδίκης να μιλούν τη μητρική τους γλώσσα (στη Μακεδονία υπό τη σερβική και ελληνική εξουσία)… Η συντριπτική πλειοψηφία του εργαζόμενου μακεδονικού πληθυσμού -που ζει στη Μακεδονία ή στην προσφυγιά- παρά τις υπάρχουσες διαφορές στη θρησκεία και τη γλώσσα και τις τεχνητά δημιουργηθείσες στη διάρκεια των αιώνων διχόνοιες, αισθάνεται συνδεδεμένη σε ένα σύνολο με τα κοινά οικονομικά, πολιτικά συμφέροντα της παρούσης στιγμής και με την αναγκαιότητα της κοινής άμυνας, αναφορικά με τα επερχόμενα μεγάλα ιστορικά γεγονότα του μέλλοντος… Έχοντας ως βάση τη συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας της διατήρησης της κοινής οικονομικής και πολιτικής ενότητας της Μακεδονίας προς το συμφέρον της φυσικής του ύπαρξης, (ο πληθυσμός) απαιτεί το δικαίωμα της εθνικής αυτοδιάθεσης μέχρι την απόσχιση σε ανεξάρτητο μακεδονικό κράτος. Οι μακεδονικές μάζες δε θέλουν πια να ανήκουν ούτε στη Βουλγαρία ούτε στη Σερβία ούτε στην Ελλάδα, παρόλο που από την άποψη της γλώσσας και της θρησκείας χωριστά τμήματα του μακεδονικού πληθυσμού είναι συγγενέστερα με τον πληθυσμό αυτού ή του άλλου βαλκανικού κράτους… Έχοντας όλα αυτά υπόψη το βαλκανικό προλεταριάτο πρέπει με κάθε τρόπο να υποστηρίζει τον εθνικο-απελευθερωτικό αγώνα του μακεδονικού λαού για την εθνική απελευθέρωση και συνένωση, διδάσκοντάς τον πάντα με συνέπεια και σταθερότητα ότι μονάχα η πλήρης ήττα του ιμπεριαλισμού θα απελευθερώσει το μακεδονικό λαό από τον κίνδυνο της πλήρους φυσικής εξόντωσης, απειλή υπό την οποία βρίσκεται πάντα εν όψει της γεωγραφικής του θέσης».


Oι Βαλκάνιοι Κομμουνιστές δεν συνέλαβαν τότε την ουσία του προβλήματος. Επρόκειτο, φυσικά, για το ζήτημα της ταυτότητος των Σλάβων της Μακεδονίας, τους οποίους η αναθεωρητική Βουλγαρία χαρακτήριζε ως αλυτρώτους Βουλγάρους, πράγμα που θα μπορούσε να οδηγήσει στην προσχώρηση της Βουλγαρίας στο γερμανικό στρατόπεδο στον επικείμενο πόλεμο. Η αμφισβήτηση της βουλγαρικής ταυτότητος των Σλάβων της Μακεδονίας θα στερούσε την Βουλγαρία από το δικαίωμα διεκδικήσεων. Ήδη κατά τις Διαβαλκανικές Συνδιασκέψεις (1930 - 1933) ήταν χαρακτηριστική η εμμονή της Βουλγαρίας στην ανάγκη υπογραφής διμερών συμφωνιών για την προστασία των μειονοτήτων. Αυτό ήταν το πνεύμα που θα έπρεπε να διακατέχει την απόφαση. Έτσι, κατά τη συνεδρίαση της BLS, στις 3 Ιανουαρίου του 1934, το κείμενο του Γκέρμαν δεν έγινε αποδεκτό και κατέστη αναγκαία η παρέμβαση υψηλόβαθμων στελεχών της Κομιντέρν. Είναι αποδεδειγμένη η συμμετοχή του Κoλάρωφ στην τροποποίηση του σχεδίου - αποφάσεως. Το νέο κείμενο παρουσιάσθηκε στη συνεδρίαση της BLS, στις 7 Ιανουαρίου του 1934 και εγκρίθηκε από το Πολιτικό Γραφείο της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς σε κλειστή συνεδρίαση, στις 11 Ιανουαρίου 1934. Σύμφωνα με το λιτό πρωτόκολλο της συνεδριάσεως, μετά την εισήγηση του Σμέραλ ακολούθησε συζήτηση, στην οποία συμμετείχαν μεταξύ άλλων και οι Βλάχωφ, Κολάρωφ, Βαλέτσκυ και Γκέρμαν. Δυστυχώς, δεν κατεγράφησαν οι απόψεις που εκτέθηκαν. Το Πολιτικό Γραφείο δέχθηκε το κείμενο της εισηγήσεως ως βάση και ανέθεσε στη BLS «να συντάξει οριστικά το κείμενο, με βάση την ανταλλαγή απόψεων και σε συμφωνία με τον σύντροφο Koυουσίνεν. Το σύνθημα «Δημοκρατία των Εργαζομένων» οφείλει να μείνει στην απόφαση».Έτσι, στάθηκε καθοριστική η παρέμβαση ανωτάτων στελεχών της Κομιντέρν, όπως του Όττο Κουουσίνεν, Γραμματέα της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς και μέλους του Φιλανδικού Κομμουνιστικού Κόμματος, στην τελική διατύπωση της αποφάσεως για το Μακεδονικό Ζήτημα και την ΕΜΕΟ (Ενωμένη). Η απόφαση αυτή διέφερε σημαντικά από το σχέδιο - απόφαση της 31ης Δεκεμβρίου του 1933:
«Στις συνθήκες της όξυνσης των διεθνών και ταξικών αντιφάσεων, του άμεσου κινδύνου νέων πολέμων και της ωρίμανσης της επαναστατικής κρίσης, το μακεδονικό εθνικό-επαναστατικό κίνημα, επικεφαλής του οποίου είναι η VMRO(Εν.), παίζει το ρόλο ενός σημαντικού παράγοντα και συμμάχου της εργατικής τάξης, της αγροτιάς και όλων των καταπιεσμένων εθνοτήτων στον αγώνα για ανατροπή της κυριαρχίας της αστικής τάξης και των γαιοκτημόνων στα τρία κράτη που υποδούλωσαν την Μακεδονία.

Η διανομή της Μακεδονίας, που υπήρξε η βάση της συμμαχίας μεταξύ Βουλγαρίας, Σερβίας και Ελλάδας στον πόλεμό τους εναντίον της Τουρκίας και απέβη αμέσως ζήτημα, που οδήγησε σε νέο πόλεμο της Σερβίας και της Ελλάδας και άλλων εναντίον της Βουλγαρίας, αποτελεί στη μεταπολεμική περίοδο μόνιμη αιτία για την όξυνση των αντιφάσεων και του αγώνα μεταξύ των τριών κρατών για κυριαρχία σε ολόκληρη την Μακεδονία και για έξοδο στο Αιγαίο. Από την άλλη πλευρά, τα μεγάλα ιμπεριαλιστικά κράτη μετέτρεψαν την Μακεδονία σε προγεφύρωμα για πολεμικές ενέργειες κατά τον παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό πόλεμο και εκμεταλλεύονται τώρα το Μακεδονικό Ζήτημα για την ενίσχυση των θέσεών τους στα Βαλκάνια. Έτσι, η Μακεδονία είναι μια από τις εστίες στον επικείμενο ιμπεριαλιστικό πόλεμο.
Τα κράτη που κυριαρχούν στη Μακεδονία εφαρμόζουν ληστρική οικονομική πολιτική που απομυζεί τους εργαζόμενους, λυσσώδη τρομοκρατία και εθνική καταπίεση… Τα κυρίαρχα έθνη των τριών ιμπεριαλιστικών κρατών που διαμέλισαν την Μακεδονία, αιτιολογούν την εθνική καταπίεση με την άρνηση των εθνικών ιδιαιτεροτήτων του μακεδονικού λαού, με την άρνηση της ύπαρξης μακεδονικού έθνους. Ο ελληνικός σωβινισμός δηλώνει ότι ο γηγενής σλαβικός πληθυσμός στο μέρος της Μακεδονίας που εξουσιάζει, αποτελείται από εκσλαβισμένους στους παρελθόντες αιώνες Έλληνες, οι οποίοι πρέπει με τη βία «να επιστρέψουν» στην ελληνική κουλτούρα, απαγορεύοντάς τους να μιλούν και να μαθαίνουν τη μητρική τους γλώσσα. Οι μεγαλοσέρβοι σωβινιστές, επικαλούμενοι την ύπαρξη σερβικών προσμείξεων στη γλώσσα του ντόπιου μακεδονικού πληθυσμού, δηλώνουν τον πληθυσμό αυτόν ως μία από τις «φυλές» του ενιαίου γιουγκοσλαβικού έθνους και τον εκσερβίζουν με τη βία. Τέλος, ο βουλγαρικός σωβινισμός, εκμεταλλευόμενος τη συγγένεια της μακεδονικής γλώσσας με τη βουλγαρική, τους δηλώνει ως Βούλγαρους και μ' αυτό δικαιολογεί το κατοχικό καθεστώς στην περιφέρεια του Πετριτσίου και τη ληστρική του πολιτική σε σχέση με ολόκληρη την Μακεδονία. Διεξάγοντας αγώνα εναντίον του διαμελισμού και της υποδούλωσης του μακεδονικού λαού, εναντίον κάθε είδους εθνικής, πολιτιστικής, κοινωνικής και οικονομικής καταπίεσης, η ΕΜΕΟ (Ενωμένη) πρέπει να ξεσκεπάσει το αληθινό νόημα όλων των σοφισμάτων που αρνούνται στους Μακεδόνες τον χαρακτήρα του έθνους και να μην επιτρέπει τη διείσδυσή τους στο περιβάλλον της… Η ΕΜΕΟ (Ενωμένη) πρέπει να οργανώνει και καθημερινά να διεξάγει αγώνα εναντίον όλων των ειδών της εθνικής καταπίεσης, εναντίον κάθε έκτακτων νόμων, για το δικαίωμα της μητρικής γλώσσας σε όλα τα κρατικά και δημόσια ιδρύματα, για την ελευθερία των σχολείων, εκδόσεων, κλπ. στη μητρική γλώσσα… Σ' αυτόν τον αγώνα κεντρικό σύνθημα της ΕΜΕΟ (Ενωμένης) πρέπει να είναι το σύνθημα για το δικαίωμα του έθνους για αυτοδιάθεση, μέχρι την απόσχιση και την κατάκτηση της ανεξάρτητης, ενιαίας μακεδονικής δημοκρατίας των εργαζομένων…».

Είναι σαφής η διαφοροποίηση των εννοιών «μακεδονικός λαός» (όλες δηλαδή οι εθνότητες της Μακεδονίας, με την πολιτική σημασία του όρου «λαός») και «μακεδονικό έθνος», ως εθνική κατηγορία με αποκλειστική αναφορά στους Σλάβους. Καθώς οι μέχρι τότε προσπάθειες της ΚΔ να εκμεταλλευθεί το Μακεδονικό Ζήτημα -κυρίως με την επαναστατική ιδέα- δεν έφεραν τα ποθητά αποτελέσματα, η προσφυγή στην εθνική ιδέα ήταν λυσιτελέστερη. Αποτελούσε, ωστόσο, η απόφαση αντανάκλαση των πραγματικών συνθηκών; Είχε δημιουργήσει η διανομή της Μακεδονίας μία αίσθηση ενότητος στους Σλάβους, την ανάγκη αποξενώσεως από την βουλγαρική, τη σερβική ή την ελληνική εθνική ιδέα; Όπως ήδη αναφέρθηκε, οι εξελίξεις στα τρία τμήματα της Μακεδονίας στάθηκαν διαφορετικές. Ο σλαβικός πληθυσμός χρησιμοποιούσε τον όρο (Σλαβο)Μακεδόνες ως γεωγραφικό όρο αλλά και ως ανώδυνο όρο, που μπορούσε να ουδετεροποιήσει τον ίσως επικίνδυνο δημόσιο αυτοχαρακτηρισμό «Βούλγαρος» στη Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα ή να εκφράσει έναν τοπικισμό, την έννοια του «αυτόχθονος» σε αντιδιαστολή με τους «επήλυδες», τους Σέρβους εποίκους ή τους Έλληνες πρόσφυγες. Συνειδησιακά, η αίσθηση της διαφορετικότητος από την ελληνική ή τη σερβική ιδέα εκφραζόταν περισσότερο με μία φιλοβουλγαρική στάση, στον βαθμό που δεν μπορούσε να γίνει λόγος για άτομα με ρευστή συνείδηση.
Στην ιστοριογραφία των Σκοπίων υποστηρίζεται η άποψη ότι η απόφαση της Κομμουνιστικής Διεθνούς υπήρξε η πρώτη αναγνώριση του «μακεδονικού έθνους» ως αντικειμενικής πραγματικότητος από διεθνή φορέα, γεγονός που είχε μεγάλη σημασία για τις μετέπειτα εξελίξεις. Όπως όμως προκύπτει από τα πρωτόκολλα των συνεδριάσεων, το διαφορετικό περιεχόμενο των προσχεδίων της αποφάσεως και της τελικής αποφάσεως αποδεικνύει ότι το «μακεδονικό έθνος» δε θεωρούνταν από την αρχή μία δεδομένη πραγματικότητα. Η Κομμουνιστική Διεθνής ούτε αναφέρθηκε στους πρωτεργάτες του σλαβομακεδονικού σεπαρατισμού, ούτε διευκρίνησε τα ιδιαίτερα εθνικά χαρακτηριστικά των «Μακεδόνων», που τους διαφοροποιούσαν από τους Σέρβους, τους Έλληνες και τους Βουλγάρους. Είναι χαρακτηριστικό ότι και οι ίδιοι οι Βαλκάνιοι Κομμουνιστές, στο προσχέδιο και στο σχέδιο αποφάσεως για την ΕΜΕΟ (Eνωμένη), αδυνατούσαν να συλλάβουν την έννοια της «εθνικότητος των Μακεδόνων» ως ιδιαίτερο «σλαβομακεδονικό έθνος». Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ήταν μία πολιτική απόφαση της ΚΔ, που επιβλήθηκε στα Βαλκανικά Κομμουνιστικά Κόμματα.

Με την απόφαση αυτή, αμφισβητούνταν στη Βουλγαρία και στην ΕΜΕΟ του Μιχαήλωφ το δικαίωμα να διεκδικούν την απελευθέρωση των «Μακεδόνων» ως αλύτρωτων Βουλγάρων. Ταυτόχρονα, αίρονταν οι διαφωνίες μεταξύ των Βουλγάρων και των Γιουγκοσλάβων Κομμουνιστών για την εθνική ταυτότητα των «Μακεδόνων». Τώρα τα Βαλκανικά Κομμουνιστικά Κόμματα καλούνταν να μεταλλάξουν τον γεωγραφικό όρο «Μακεδόνες» σε εθνικό όρο, αναφερόμενο αποκλειστικά στους Σλάβους. Στις νέες συνθήκες που διαμορφώνονταν μετά την άνοδο του Ναζισμού, μία ισχυρή Γιουγκοσλαβία θα έπρεπε να αποτελέσει ανάχωμα στην επέκταση του Χίτλερ στα Βαλκάνια. Με την αναγνώριση της εθνικής ιδιαιτερότητος των «Μακεδόνων» και την αμφισβήτηση των βουλγαρικών και των σερβικών διεκδικήσεων, το Μακεδονικό Ζήτημα θα μπορούσε να λυθεί εντός μιας νέας Γιουγκοσλαβίας σε ομόσπονδη βάση. Δεν ήταν τυχαίο, επίσης, ότι στη συνεδρίαση της BLS, στις 5 Ιανουαρίου του 1934, ταυτόχρονα με την προετοιμασία της αποφάσεως για την ύπαρξη «μακεδονικού έθνους» αποφασίσθηκε και η ίδρυση Κροατικού και Σλοβενικού Κομμουνιστικού Κόμματος εντός του Κομμουνιστικού Κόμματος Γιουγκοσλαβίας.


πηγή

Σχόλια

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος17 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου17 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος13 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός30 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες79 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης17 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)34 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος2 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτική Ιστορία57 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας