Θαλής ο Μιλήσιος (624 π. Χ. - 543 π. Χ.)

(όταν ήμουν 20 χρονών είχα ασχοληθεί έντονα με την προσωκρατική φιλοσοφία. Πρόσφατα προμηθευτηκα το εξαιρετικό βιβλίο του κ. Μακρυγιάννη "Η έννοια του Θεού στην προσωκρατική φιλοσοφία" (για το οποίο θα γράψω και λίγα λόγια στο μέλλον), όπου με συγκίνηση ανακάλυψα ότι κάποια συμπεράσματα μου που είχα διατυπώσει γραπτώς τότε για την Φιλοσοφία του Θαλή, ταυτίζονται με τις ολοκληρωμένες και κατασταλλαγμένες σκέψεις του συγγραφέα. Έτσι αποφάσισα να το παραθέσω, παρά την οφθαλμοφανή διάσταση του με την θεματολογία του ιστότοπου των "ιστορικών θεμάτων".... )


ΘΑΛΗΣ O ΜΙΛΗΣΙΟΣ

Η ΖΩΗ ΤΟΥ
Ο Θαλής γεννήθηκε το 624 π.Χ. στη Μίλητο και υπήρξε ιδρυτής της φιλοσοφικής Iωνικής σχολής (σχολή της Μιλήτου) κατά τον Ευσέβιο και κατ΄ επέκταση ιδρυτής της παγκόσμιας Φιλοσοφίας. Ήταν επίσης και ένας από τους περίφημους 7 σοφούς της αρχαιότητος (Διογένης Λαέρτιος, Απόσπασμα 4). Ο Ηρόδοτος και άλλες δοξογραφικες πηγές των θέλουν φοινικικής καταγωγής όμως το πιο πιθανό είναι να ήταν Έλλην και από τους δυο γονείς και μάλιστα αριστοκρατικής καταγωγής. Ο Διογένης Λαέρτιος σώζει μια προσωπική δήλωση του Θαλή που μάλλον δεν αφήνει πολλές αμφιβολίες (Διογένης Λαέρτιος, Απόσπασμα 5). Υπάρχουν αναφορές ότι παρέμεινε εργένης, ενώ άλλες πηγές τον παρουσιάζουν παντρεμένο, και μάλιστα αναφέρουν και το όνομα του παιδιού του(Διογένης Λαέρτιος, Απόσπασμα 2).
Φιλόπατρις, ενεργός πολιτικά αναμείχθηκε με τόλμη στα κοινά της Μιλήτου, και ο Ηρόδοτος μαρτυρεί ότι με δική του πολιτική πρωτοβουλία οι ιωνικές πόλεις συνασπίσθηκαν για να αντιμετωπίσουν από κοινού τον Περσικό κίνδυνο. Σε άλλη περίπτωση εμπόδισε την γενέτειρα του Μίλητο να συνάψει συμμαχία με τον βασιλιά Κροίσο σώζοντας την, αφού ο Κροίσος ηττήθηκε από τους Πέρσες. Ταξίδευσε πολλές φορές και στη Αίγυπτο και στην Μεσοποταμία.

Η παράδοση σώζει διάφορα περιστατικά της ζωής του. Τον κορόιδευαν οι σύγχρονοι του για την πενία του, που προερχόταν από την ενασχόληση του με την επιστήμη και την αστρονομία. Αυτός χρησιμοποιώντας τις αστρονομικές του γνώσεις προέβλεψε ότι η σοδειά της ελιάς θα ήταν καλή, και νοίκιασε έναντι μικρού τιμήματος όλα τα ελαιοτριβεία της Μιλήτου. Όταν έφτασε η εποχή της περισυλλογής και όντως επαληθεύτηκαν οι προβλέψεις του, κέρδισε πολλά χρήματα υπενοικιάζοντας τα ελαιοτριβεία όσο ήθελε (Αριστοτέλης, Πολιτικά, Ι, 11, 1259α & (Διογένης Λαέρτιος, Απόσπασμα 9). Ο Ηρόδοτος περιγράφει και την συμμετοχή του Θαλή σε μια εκστρατεία του Κροίσου, σώζοντας και ένα τέχνασμα του για να περάσει τον αδιάβατο ποταμό Άλυ ο στρατός του Κροίσου. Επειδή δεν υπήρχε ξυλεία για γέφυρες έκτρεψε μερικώς την κοίτη του ποταμού με μια βαθειά διώρυγα. Έτσι ο ποταμός διοχετευόταν σε 2 ροές και ήταν πλέον βατός.

Σε ένα άλλο περιστατικό μια γρια τον κορόιδεψε γιατί ενώ κοιτούσε τον ουρανό και περπατούσε έπεσε σε μια τρύπα του εδάφους(Διογένης Λαέρτιος, Απόσπασμα 7). Στην εποχή εθεωρείτο ο πλέον σοφός για αυτό τον λόγο ένας δελφικός χρησμός του απένειμε έναν χρυσό τρίποδα που βρήκαν κάποιοι ψαράδες (Διογένης Λαέρτιος, Απόσπασμα 8). Ο Ηρόδοτος αναφέρει πώς ο Θαλής συνόδευσε τον Κροίσο σε εκστρατεία του και με κατάλληλη διοχέτευση των νερών του ποταμού Αλύ διευκόλυνε τα στρατεύματά του στη διάβαση τους. Η παράδοση τον θέλει να πεθαίνει στα 78 χρόνια του, ενώ παρακολουθούσε γυμνικούς αγώνες, από την υπερβολική ζεστή και την έλλειψη νερού (Διογένης Λαέρτιος, Απόσπασματα 3, 6).
 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

1.ν τονυν Θαλς, ς μν ρδοτος (i. 170, 3) κα Δορις(FGrH 76 F 74) κα Δημκριτς (DK 68 B 115a) φασι, πατρς μν ξαμου, μητρς δ Κλεοβουλνης, κτν Θηλιδν, οεσι Φονικες, εγενστατοι τν πΚδμου κα γνορος. <ν δ τν πτ σοφν,> καθ κα Πλτων φησ (Prot. 343a)· κα πρτος σοφς νομσθη ρχοντος θνησι Δαμασου, καθ' ν κα ο πτ σοφο κλθησαν, ς φησι Δημτριος Φαληρες ν τ τν ρχντων ναγραφ (FGrH 228 F 1). πολιτογραφθη δ ν Μιλτ, τε λθεσν Νελε κπεσντι Φοινκης · ς δ'ο πλεους φασν, θαγενς Μιλσιος ν κα γνους λαμπρο.

2. μονρη ατν γεγονναι κα διαστν. νιοι δ κα γμαι ατν κα Κβισθον υἱὸν χειν·

3.
δ' ον σοφς τελετησεν γνα θεμενος γυμνικν π τε καματος κα δψους κα σθενεας, δη γηραις. κα ατο πιγγραπται τ μνματι (A. Pal. vii. 84)·

4. Περ
δ τν πτ - ξιον γρ νταθα καθολικς κκενων πιμνησθναι-λγοι φρονται τοιοτοι.

5.
φασκε γρ, φασ,τριν τοτων νεκα χριν χειν τ Τχ· πρτον μν τινθρωπος γενμην κα ο θηρον, ετα τι νρ κα ο γυν,τρτον τι λλην κα ο βρβαρος.

6. Φησ
δ' πολλδωρος ν τος Χρονικος (FGrH 244 F 28)γεγενσθαι ατν κατ τ πρτον τος τς τριακοστς ντης λυμπιδος. τελετησε δ' τν βδομκοντα κτ, (, ςΣωσικρτηςφησν-FHG iv. 501-, νενκοντα)·

7. . λ
γεται δ' γμενος π γρας κ τς οκας, να τ στρα κατανοσ, ες βθρον μπεσεν κα ατ νοιμξαντι φναι τν γραν· "σ γρ, Θαλ, τ ν ποσν ο δυνμενος δεν τ π το ορανο οει γνσεσθαι;"

8. Τ
δ περ τν τρποδα φανερ τν ερεθντα π τν λιων κα διαπεμφθντα τος σοφος π το δμου τν Μιλησων. φασ γρ ωνικος τινας νεανσκους βλον γορσαι παρ Μιλησων λιων. νασπασθντος δ το τρποδος μφισβτησις ν, ως ο Μιλσιοι πεμψαν ες Δελφος· κα θες χρησεν οτως(D.S. ix. 3. 2, Val. Max. iv. 1. Ext. 7, Schol. Arist. Plut. 9)· κγονε Μιλτου, τρποδος πρι Φοβον ρωτς ; τς σοφίῃ πντων πρτος, τοτου τρποδ' αδ. διδοσιν ον Θαλ· δ λλ κα λλος λλ ως Σλωνος. δ φη σοφίᾳ πρτον εναι τν θεν κα πστειλε νες Δελφος. τατα δ Καλλμαχος ν τος Ἰάμβοις (Pf. 191. 32)λλως στορε, παρ Λεανδρου λαβν το Μιλησου (FGrH492 F 18)

9. ) τι βουλμενος δεξαι ῥᾷον εναι πλουτεν, φορς μελλοσης λαιν σεσθαι,προνοσας μισθσατο τ λαιουργεα κα πμπλειστα συνελε χρματα.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ

Δεν σώζεται κανένα κείμενο του ίδιου του φιλοσόφου, κάτι που ισχύει άλλωστε για τους περισσότερους αντιπροσώπους της Προσωκρατικής Φιλοσοφίας. Πολύτιμη συνεισφορά στην γνώση μας για τον Θαλή αποτελεί ο Αριστοτέλης και οι μαθητές-σχολιαστές του. Η επιστήμη έχει αποφανθεί ότι είναι και η πλέον αξιόπιστη πηγή. Σημαντικές πληροφορίες αντλούμε και από την ιστορία του Ηροδότου , από τον Πλάτωνα και τον σχολιαστή του Πρόκλο. Σημαντικά στοιχεία για την ζωή και φιλοσοφία του Θαλή βρίσκουμε στο έργο του Διογένους Λαερτιου "Βίοι Φιλοσόφων" (Βιβλίο 1ο). Υπάρχει και μια σειρά άλλων πηγών, κυρίως νεότεροι σχολιαστές και δοξογράφοι της ρωμαϊκής εποχής όπως ο Σιμπλίκιος και ο Αέτιος, οι οποίοι όμως μπορούν να εξετασθούν μόνο βοηθητικά καθώς έχουν
αμφισβητηθεί από πολλούς ερευνητές.

ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ

Ο Θαλής, εκτός από φιλόσοφος, υπήρξε μεγάλος αστρονόμος και μαθηματικός .Ο Ηράκλειτος γράφει : «Θαλής πρώτος αστρολογήσαι». Πρώτος βρήκε την πορεία του ήλιου από ηλιοστάσιο σε ηλιοστάσιο και διατύπωσε την άποψη πως το μέγεθος του ήλιου και της σελήνης είναι ίσο με το ένα επτακοσιοστό της τροχιάς του. Πρώτος ονόμασε την τελευταία μέρα του μήνα τριακοστή, πρώτος διαίρεσε το έτος σε 365 ημέρες. Υποστήριξε ότι ο ήλιος έχει μορφή γης, και η έκλειψη του συμβαίνει όταν η σελήνη βρίσκεται κάθετα κάτω από αυτόν. Με μεγάλη τόλμη διατύπωσε την ιδέα ότι η σελήνη φωτίζεται από τον ήλιο, Τέλος βοήθησε την ναυτιλία σημαντικά παρατηρώντ
ας ότι η Μεγάλη Άρκτος είναι ευκολότερο μέσο προσανατολισμού στο Θαλάσσιο ταξίδι από την Μικρή Άρκτο.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

1.δοκε
δ κατ τινας πρτος στρολογσαι κα λιακς κλεψεις κα τροπς προειπεν, ς φησιν Εδημος ν τ Περ τν στρολογουμνων στορίᾳ

2.πρ
τος δ κα τν π τροπς π τροπν προδον ερε, κα πρτος τ το λου μγεθος <το λιακο κκλου σπερ κα τ τς σελνηςμγεθος> το σεληναου πτακοσιοστν κα εκοστν μρος πεφνατο κατ τινας. πρτος δ κα τν στραν το μηνς τριακδα επεν. πρτος δ κα περ φσεως διελχθη, ς τινες.

3.τ
ς τε ρας το νιαυτο φασιν ατν ερεν κα ες τριακοσας ξκοντα πντε μρας διελεν.

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

Ως μαθηματικός ο Θαλής είναι γνωστός στη στοιχειώδη γεωμετρία από το ομώνυμο θεώρημα για τα τμήματα που τέμνονται από παράλληλες ευθείες του επιπέδου πάνω σε δύο άλλες ευθείες του και το ανάλογο του στη γεωμετρία του χώρου. Το θεώρημα της γεωμετρίας πως οι γωνίες ισοσκελούς τριγώνου είναι ίσες μεταξύ τους οφείλεται επίσης σ' αυτόν. Οι κατακορυφην γωνίες δυο ευθειών που τέμνονται είναι ίσες μεταξύ τους και η εγγεγραμμένη στο ημικύκλιο γωνία είναι πάντοτε ορθή.

Τέλος ο Πρόκλος αναφέρει ότι ο Θαλής είχε ανακαλύψει πρώτος ότι ο κύκλος τέμνεται από την διάμετρο του σε δυο ίσα μέρη.


Δοξογραφικες πηγές αναφέρουν πως κάποτε υπολόγισε το ύψος μίας πυραμίδας στην Αίγυπτο μετρώντας τον ίσκιο της τη στιγμή ακριβώς που ο δικός του ίσκιος ήταν ίσος με το πραγματικό του ύψος.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

1. «Το μεν ουν διχοτομισθαι τον κυκλον, υπο της διαμετρου πρωτον Θαλην εκεινον αποδειξαι φασιν» (Προκλος, 157, 10)

2. «Τωι μεν ουν Θαληι τωι παλαιωι πολλων τε αλλων ευρεσεως ενεκα και τουδε του θεωρηματος χαρις. Λεγεται γαρ δη πρωτος εκεινος επιστησαι και ειπειν, ως αρα παντος ισοσκελους αι προς τηι βασει γωνιαι ισαι εισιν, αρχαικοτερον δε τας ισας ομοιας προσειρικεναι» (Προκλος, 250, 20)

3. «Τουτο τοινυν το θεωρημα δεικνυσιν, ότι δυο ευθειων αλληλας τεμνουσων αι κατά κορυφην γωνιαι ισαι εισιν, ευρημενον μεν, ως φησιν Ευδημος, υπο Θαλου πρωτου» (Προκλος, 299, 1)
4.κα κμετρσα φησιν ατν τς πυραμδας κ τς σκις, παρατηρσαντα τε μν σομεγθεις εσν

Η ΗΘΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΘΑΛΗ

Η ηθική φιλοσοφία του Θαλή, όπως σχηματοποιείται στα παρακάτω σύντομα αποφθέγματα, έχει ως πυρήνα της, την πίστη στον θεό (Διογένης Λαέρτιος απόσπασμα 1,2), την πίστη στον θεσμό της οικογένειας (Διογένης Λαέρτιος απόσπασμα 13), την ευπρέπεια (Διογένης Λαέρτιος απόσπασμα 12) , και την αληθινή φιλία (Διογένης Λαέρτιος, αποσπ.11). Αυτά άλλωστε, είναι και τα δομικά στοιχεία, οι συνεκτικοί κρίκοι, όλων των καταγεγραμμένων ιστορικά κοινωνιών που ήκμασαν, παρήγαγαν πολιτισμό και πρόσφεραν ευδαιμονία στα μέλη τους. Η στέρεα πίστη του Θαλή στον θεό όπως γλαφυρά διαφαίνεται στα πρώτα αποσπάσματα είναι ένα επιπλέον τεκμήριο κατά αυτών που τον περιγράφουν ως οπαδό και θιασώτη θεωριών που θέλουν την φύση χωρίς αρχή, και την δημιουργία της μια τυφλή υλιστική διαδικασία.
Σημαντική θέση στην πρακτική Φιλοσοφία του Θαλή κατείχε η αυτογνωσία και η προσωπική καλλιέργεια και μόρφωση (Αποσπάσματα 8, 9). Συνάμα θεωρούσε σημαντικό τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου και ως αναμφισβήτητο δείγμα της ποιότητας του την ευπρέπεια και την ευγένεια των τρόπων (απόσπασμα 12).

Τα αποσπάσματα αυτά μας επιβεβαιώνουν την εικόνα του Θαλή που εν πολλοίς έχει απαθανατίσει η παράδοση και η δοξογραφια για αυτόν. Δεν ήταν ένας άνθρωπος αποτραβηγμένος κοινωνικά, σε μια φιλοσοφική ελιτιστική απομόνωση. Αντιθέτως, ζούσε μέσα στην κοινωνία της Μιλήτου ως ενεργό και μάλιστα δραστήριο μέλος της, και η ηθική φιλοσοφία του ήταν κοινωνικά πρακτική και εποικοδομητική. Πρέσβευε μια ζωή με αρχές, με αγάπη για την καταγωγή του(Διογένης Λαέρτιος, αποσπ.14).

1. «Πρεσβυτατον των οντων ο Θεος. Αγενητον γαρ»
Το παλαιότερο από τα όντα είναι ο Θεός, διότι είναι αγέννητος.

2. «Κάλλιστον κόσμος. Ποίημα γαρ θεού»
Το ωραιότερο δημιούργημα είναι ο κόσμος, διότι είναι έργο Θεού

3. «Μέγιστον τόπος. Άπαντα γαρ χωρεί
Το μεγαλύτερο ο χώρος, διότι χωράει τα πάντα

4. «Τάχιστον νους. Δια παντός γαρ τρέχει»
το γρηγορότερο ο νους, διότι διατρέχει τα πάντα.

5. «Ισχυρότατον ανάγκη. Κραττει γαρ πάντων»
Το ισχυρότερο η ανάγκη, διότι κυριαρχεί σε όλα.

6. «Σοφότατον χρονος. Ανευρισκει γαρ πάντα»
Το σοφότερο ο χρόνος, διότι ανακαλύπτει τα πάντα.

7. «Ουδεν εφη τον θάνατον διαφέρειν του ζειν»
Ο Θάνατος δεν διαφέρει σε τίποτα από τη ζωή.

8. « Γνώθι σ' αυτόν»
9. «τις ευδαιμων, «ο το μεν σώμα υγιης, την δε ψυχήν έμπορος, την δε φυσιν ευπαίδευτος»
Σ' αυτόν που τον ρώτησε ποιος είναι πιο ευτυχισμένος είπε "Αυτός που έχει σώμα υγιές, εφευρετικό μυαλό και έμφυτη ικανότητα να δεχτεί τη μόρφωση".

10. «ερωτηθεις τι ευκολον «το αλλωι υποθεσθαι»
Σ' αυτόν που τον ρώτησε τι είναι εύκολο είπε: "Το να δίνεις συμβουλές στους άλλους".

11. « φιλων παροντων και αποντων μεμνησθαι φησι»
Να θυμόμαστε τους φίλους και τους παρόντες και τους απόντες

12. « μη την οψην καλλοπιζεσθαι, αλλα τοις επιτηδευμασιν είναι καλον»
να μην καλλωπίζουμε μόνο την εξωτερική μας εμφάνιση, αλλά και τους τρόπους μας

13. «ους αν ερανους εισεναγκυηις, τοις γονευσιν, τους αυτους προσδεχου και παρα των τεκνων»
την βοήθεια που πήρες από τους γονείς σου, να την δώσεις και στα παιδιά σου

14. «
φασκε γρ, φασ,τριν τοτων νεκα χριν χειν τ Τχ· πρτον μν τι νθρωπος γενμην κα ο θηρον, ετα τι νρ κα ο γυν, τρτον τι λλην κα ο βρβαρος»
Ο Θαλής έλεγε ότι ήταν τυχερός για τρία πράγματα. Πρώτον ότι γεννήθηκε άνθρωπος και όχι ζώο. Δεύτερο ότι γεννήθηκε άνδρας και όχι γυναίκα και τρίτο ότι γεννήθηκε ΕΛΛΗΝΑΣ και όχι βάρβαρος

15. "
ρτησ τις ατν ε λθοι θεος νθρωπος δικν· "λλ' οδ διανοομενος,"
όταν τον ρώτησαν αν μπορεί κάποιος να ξεγελάσει τους Θεούς απάντησε «όυτε να το σκέφτεται ότι μπορεί».

16. πρ
ς τνμοιχν ρμενον ε μσαι μ μεμοιχευκναι, "ο χερον," φη,"μοιχεας πιορκα."

17. π
ς ν τις τυχαν ῥᾷστα φροι, "ε τος χθρος χερον πρσσοντας βλποι·"
Ερωτώμενος πως κάποιος μπορεί να αντέξει μια ατυχία του ευκολότερα απάντησε «βλέποντας τους εχθρούς του να παθαίνουν χειρότερα»

18. π
ς ν ριστα κα δικαιτατα βισαιμεν, "ἐὰν οδν φη τν θνατον διαφρειν το ζν. "σ ον,"

19. Τί δύσκολον; Τό αυτόν γνναι.
Τι είναι δύσκολο; Να μάθεις τον εαυτό σου

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ - Η ΠΡΩΤΗ ΑΡΧΗ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ

Ο Θαλής ήταν ο πρώτος φιλόσοφος παγκοσμίως που διατύπωσε μια μη μυθολογική θεωρία για την τρόπο δημιουργίας της φύσης και των όντων. Συγκεκριμένα αποφάνθηκε ότι το υλικό κατασκευής του κόσμου είναι το ύδωρ(απόσπασμα 1).

Το ύδωρ ήταν η αρχική ουσία από την οποία εκπορεύτηκαν όλες οι άλλες παραλλαγές των όντων. Ο ισχυρισμός αυτός δεν είναι όσο παράλογος όσο φαίνεται σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Η τροφή όλων των όντων είναι υγρή, η θερμότητα δημιουργείται από το νερό και συντηρείται από αυτό. Το σπέρμα που γεννά και τελικά γονιμοποιεί, είναι επίσης σε υγρή μορφή και το νερό είναι το βασικό συστατικό κάθε υγρού στοιχείου (Μετά τα Φυσικά Α 3, 983 b 22). Σκεφτείτε ότι τα 4/5 της επιφάνειας του πλανήτη καλύπτεται από το νερό, το ανθρώπινο σώμα έχει ως βάση του το νερό, ενώ η βροχή είναι αυτή που γονιμοποιεί το χώμα.

Το πιο σημαντικό του ισχυρισμού όμως είναι ότι περιέχει έστω και σπερματικά, την μεγάλη πανανθρώπινη ιδέα ότι όλα είναι ένα, ότι όλα έχουν μια κοινή αφετηρία. Ο Νίτσε μίλησε για μια γιγαντιαία γενίκευση «ο Θαλής ήταν ο ο πρώτος που αντιλήφθηκε την ενότητα του «είναι». Συνάμα ο Θαλής φαίνεται από ένα κρίσιμο απόσπασμα του Σιμπλίκιου να θεωρεί την φύση του «ύδατος» άπειρη (απόσπασμα 3)
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

1. « Οι δ' εφ' ύδατος κεισθαι (την γην). Τούτον γαρ αρχαιότατον παρειληφαμεν τον λογον, ον φασιν ειπείν Θαλήν Μιλησιον ως δια το πλωτήν είναι μένουσαν ώσπερ ξυλον η τι τοιούτον έτερον» (Αριστοτελης Περι Ψυχης Β 13, 294 α ).

2. «…αλλα θαλης μεν ο της τοιαυτης αρχηγός φιλοσοφίας, υδωρ είναι φησιν (διο και την γην εφ' υδατος απεφαινετο είναι), λαβων ισως την υποληψιν ταυτην εκ του παντων οραν την τροφην υγραν ουσανκαι αυτό το θερμον εκ τουτου γιγνομενον και τουτωι ζων (το δ'εξ ου γιγνεται, τουτ' εστιν αρχη παντων), δια τε δη τουτο την υποληψιν λαβων ταυτην και δια το παντων τα σπερματα την φυσιν υγρα εχειν…» ( Αριστοτελης, Μετα τα Φυσικα, Α 3. 983β 6).
3. «…οι μεν εν τι στοιχείον υποτιθέντες τούτο άπειρον έλεγον τω μεγεθει, ώσπερ Θαλής μεν ύδωρ…»
ΑΝΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ «ΔΗΘΕΝ» ΥΛΙΣΤΙΚΟΥ ΥΠΟΒΑΘΡΟΥ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑΣ ΤΟΥ ΘΑΛΗ

Από κανένα σημείο του έργου του Θαλή δεν τεκμαίρεται ότι επεφύλασσε στην ύλη ένα αυτόνομο και δημιουργικό ρόλο στην φύση όπως με αγωνία προσπαθούν να υποστηρίξουν οι υλιστές μαρξιστές με στόχο να τον εντάξουν στους ιδεολογικούς προγόνους τους. Είναι φανερό ότι οι Έλληνες δεν πίστευαν ότι όλα πηγάζουν από την ύλη, αλλά ότι η ύλη είναι το βασικό εξάρτημα που χρησιμοποιεί το πνεύμα για να αναπαραστήσει τους σκοπούς του . Ο Θαλής σε καμία περίπτωση δεν φαίνεται να υποστήριζε κάποιο μηχανιστικό η ντετερμινιστικό μοντέλο της γένεσης και εξέλιξης της φύσης. Ο Θαλής έρχεται να περιγράψει μια διαδικασία φυσική, λογική, επιστημονική, στηριζόμενη στην παρατήρηση αλλά μη αναιρετική του αρχέγονου αιτίου, του Θεού.

Επίσης η, επικρατούσα σήμερα, θεωρία του υλοζωισμού που θέλει την ύλη ισάξια του πνεύματος, και την ζωή την συνύφανση τους και συμεθεξη τους, δεν ερμηνεύει πειστικά, κατά την γνώμη μου, την θεωρία του Θαλή. Από τα σωζόμενα αποσπάσματα του Αριστοτέλη μπορούμε με ασφάλεια να εξάγουμε το συμπέρασμα ότι ο Θαλής υπέτασσε την ύλη στο πνεύμα το οποίο θεωρούσε κινητήρια δύναμη του. Η ψυχή, το πνεύμα, περιγράφεται από τον Θαλή ως ανεξάρτητη και αυτοκινούμενη στο δεύτερο απόσπασμα, ενώ στο τρίτο αποτελεί, δύναμη θεϊκή και κινητική του ύδατος. Στο τέταρτο και πέμπτο σωζόμενο απόσπασμα ο Θαλής φέρει ως απόδειξη της κινητηρίου δύναμης της ψυχής επί της ύλης (ύδωρ), τον μαγνήτη που κινεί τον σίδηρο.
Το κινούν αίτιο της ζωής είναι ο Θεός, που με ένα θεϊκό φύσημα που διαπερνά την αρχική ύλη του ύδατος, την διαμορφώνει, την κινεί, και ουσιαστικά την καθοδηγεί στην αρχέγονη γένεση των όντων. Το ύδωρ είναι η πρώτη ύλη αλλά όχι το αίτιο. Δεν ενυπάρχει θέληση μέσα στην ύλη ούτε λογική, ούτε σκοπός. Η ύλη (ύδωρ) είναι το κινούμενο, η ψυχή το κινούν. Άρα η ύλη υποτάσσεται στο πνεύμα και είναι μη νοητή χωρίς αυτό (απόσπασμα 6).

«Η δράση της θείας δυνάμεως παρομοιάζεται με την δράση του ηλεκτρικού ρεύματος όταν διέρχεται π.χ. έναν ηλεκτρικό κινητήρα. Ο κινητήρας δεν έχει από μόνος του την ικανότητα να κινείται, παρά μόνο αν περάσει μέσα του το ηλεκτρικό ενέργεια, η οποία είναι ανεξάρτητη από τον κινητήρα και άσχετη με τα υλικά που τον αποτελούν. Πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές φύσεις, άσχετα αν συνδυάζονται προς παραγωγή συγκεκριμένου αποτελέσματος» παρομοιάζει εύστοχα με ένα σύγχρονο παράδειγμα ο κ. Μακρυγιάννης το κινούν αίτιο και το ύδωρ.

Αλλά υπάρχει και ένα απόσπασμα του Ιππόλυτου (απόσπασμα 7) που είναι εξίσου διαφωτιστικό για τις αντιλήψεις του Θαλή περί πρώτης θεϊκής ποιητικής αιτίας, που από μόνο του θα αρκούσε να στηρίξει τους ισχυρισμούς μας. Ο θεός κατά τον Θαλή είναι ο αρχηγός της γενέσεως διέποντας και εμψυχώνοντας τα πάντα χωρίς διακοπή.

1. Ο ίδιος ο Θαλής είπε «πάντα πλήρη θεών είναι» (Αριστοτέλης, Περι ψυχης, 411 α 7).

2. Το ιδιο «Θαλής απεφηνατο πρώτος την ψυχην φυσιν αεικίνητον η αυτοκίνητον» (Αετιος,
Dox. 386 α , 10).

3. Θαλης νουν του κοσμου τον θεον, το δε παν έμψυχον αμα και δαιμόνων πλήρες. Διηκειν δε και δια του στοιχειώδους υγρου δυναμιν θειαν κινητικην αυτου» (Αετιος,
Dox 301).

4. «Εοικε δε και Θαλης, εξ ων απομνημονευουσι, κινητικον τι την ψυχην υπολαβειν, ειπερ τον λιθον εφη ψυχην εχειν ότι τον σιδηρον κινει» (Αριστοτελης Περί Ψυχής Α 5, 411α).

5. φασ
ν ατν κα τος ψχοις μεταδιδναι ψυχς, τεκμαιρμενονκ τς λθου τς μαγντιδος κα το λκτρου.
6. «Ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο οποίος πρώτος διερεύνησε αυτά τα ζητήματα, είπε ότι το ύδωρ είναι η πρώτη αρχή των πραγμάτων, αλλά ο Θεός ήταν ο νους που διέπλασε όλα τα πράγματα από ύδωρ» (μετάφραση από Κικέρωνα D nat.Deor. I. 10, 25)

7. «…(κατά τον Θαλή) …και τα πάντα φέρεσθαι τε και ρειν τη του πρώτου αρχηγού της γενέσεως αυτών φύσει συμφερόμενα. Θεόν δε τουτ’ είναι, το μήτε αρχήν και τέλος έχον…..»

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η συμβολή του Θαλή στον παγκόσμιο πολιτισμό είναι πολύτιμη σε όλα τα επίπεδα. Οι ανακαλύψεις του στις επιστήμες των μαθηματικών, αστρονομίας, ναυτηλιας και φιλοσοφίας μπορεί σήμερα να μας φαίνονται πρωτόγονες αλλά για την εποχή τους ήταν μια αληθινή επανάσταση. Εκτός αυτού, ο Θαλής, κυρίως ως φιλόσοφος, και ως φυσικός, φέρει τα πρωτεία παγκοσμίως. Ουσιαστικά είναι ο ιδρυτής των δυο αυτών επιστημών. Υπέδειξε στην ανθρωπότητα να βαδίσει έναν δρόμο που κανείς πριν από αυτόν δεν είχε υποψιασθεί την ύπαρξη του. Η σκέψη του ήταν τόσο ζωοφορα και ρωμαλέα που κατάφερε να απομακρύνει το παραπέτασμα της μυθολογίας, του ανθρωπομορφισμού, που χαρακτήριζαν την χρυσή εφηβεία του ελληνισμού, ανοίγοντας έναν νέο δρόμο ώριμου πανανθρώπινου στοχασμού.

Το πιο σημαντικό για εμένα προσωπικά είναι ότι παρά την δύναμη του στοχασμού του ο Θαλής ήταν ένας απλός, θα λέγαμε μέσος, άνθρωπος. Ήταν ενεργό μέλος της κοινωνίας του, ενδιαφερόταν για αυτή. Ούτε ήταν τεμπέλης, ούτε όλη μέρα αργός, όπως μια νέα μόδα θέλει όλους τους μεγάλους αρχαίους Έλληνες στοχαστές. Ασχολήθηκε με την πολιτική, έπαιρνε μέρος σε εκστρατείες, είχε αίσθηση του κωμικού και του ωραίου, συμμετείχε στην αρχαία αγορά, παρακολουθούσε αθλητικούς αγώνες, έκανε λογοπαίγνια στην καθημερινή του ζωή, έκανε επενδύσεις χρημάτων και εμπορικές πράξεις και κατά πάσα πιθανότητα είχε οικογένεια και παιδί. Δεν ήταν ένας νιτσεϊκός υπεράνθρωπος όπως σήμερα η κουρασμένη κοινωνία μας κατασκευάζει και αποθεώνει όλους τους ήρωες της από το παρελθόν με ψεύτικα βιογραφικά, πλαστά επιτεύγματα και παρεξηγημένες προθέσεις.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Θαλής - Αναξίμανδρος - Αναξιμένης, εκδόσεις Εξάντας

2. Θαλής - Αναξίμανδρος - Αναξιμένης, εκδ. Κακτος

3. Προσωκρατική Φιλοσοφία, Κ
irk-Raven-Schofield, εκδ M.I.E.T.

4. Προσωκρατική Φιλοσοφία, Ευάγγελος Σταμάτης

5. Η φιλοσοφία στην εποχή των Τραγικών, Φρίντριχ Νίτσε, εκδόσεις «Μοντέρνοι Καιροί»

6.
H Αυγή της Ελληνικής Φιλοσοφίας, John Burnet, εκδόσεις «Αναγνωστίδη»

7. Προσωκρατική Φιλοσοφία, εκδόσεις Παπανικολή,
Jean Brun

8. Βίοι Φιλοσόφων, Διογένης Λαέρτιος, εκδ. Πάπυρος

9. 9 Μουσες, Ηροδότου, εκδ. Ζαχαρόπουλου

10.
www.el.wikipedia.org/wiki/θαλής

11.
Θαλής ο Μιλήσιος στην Internet encyclopedia of philosophy

12. Η έννοια του Θεού στην Προσωκρατική Φιλοσοφία, Δημητρίου Μακρυγιάννη, εκδόσεις Γεωργιάδη.

Σχόλια

  1. Φίλε μου Φιλιστωρ
    Να με συγχωρέσεις που γράφω ένα μήνυμα καπως έξω από το θέμα της αναρτησής σου, αλλά δεν μπορεσα να βρω καποιο email επικοινωνίας. Ειμαι κι εγω λάτρης της Ελληνικής ιστορίας και με καθυστέρηση ομολογώ αν και εσυ είσαι εδω και λιγο καιρό αναγνώστης του ιστολογίου μου ανακαλυψα το εξαίρετο ιστολόγιό σου. Γράφτηκα αμέσως αναγνωστης σου και ταυτόχρονα πέρασα το blog σου στις λίστες των ιστολογίων μου. Αν θες μπορείς να κανεις κι εσυ το ίδιο.
    Σε παρακαλώ στείλε μου έστω ένα email για να έχουμε επικοινωνία στο koukthanos@gmail.com
    Σε ευχαριστώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. θάνο σε χαιρετώ,

    σε ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια. περιμένω τις τοποθετήσεις σου σε οτιδήποτε σε ενδιαφέρει. το ιστολόγιο σου συγκεντρώνει την προσοχή μου καιρό τώρα...

    είμαστε σε επαφή...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Αυτό το καινούργιο ιστολόγιο, ως προς την διάταξη θεμάτων, με βοήθησε να βρω πολλά καινούργια θέματα προς εξερεύνηση, ευχαριστώ.
    Όσο για τον Θαλή τον Μιλήσιο, έχω διαβάσει παλιά και δεν έχω τη πηγή, πως ήταν δάσκαλος του Πυθαγόρα (ο οποίος βρήκε κι αυτός το λεγόμενο Πυθαγόρειο θεώρημα με την ενασχόλησή του επίσης με τη γεωμετρία και την αστρονομία) και ήταν χορτοφάγος, όπως κι ο μαθητής του Πυθαγόρας έγινε από εκείνον και οι δύο θεωρούσαν τον Θεό, γεννεσιουργό δύναμη.
    Αυτό το θέμα της χορτοφαγίας, ενώ δεν το επισημαίνουν οι κλασσικοί ιστορικοί στις βιογραφίες τους, έχω διαβάσει πως ήταν θέμα ηθικής και πνευματικής τάξης για πολλούς αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, όπως τον Ιπποκράτη, τον Ασκληπιό, που και για λόγους υγείας θεράπευαν χορτοφαγικά, ή νηστειοθεραπευτικά, τον Σωκράτη, Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Πυθαγόρα, Θαλή, Πλούταρχο κλπ.
    Μάλιστα υπάρχει και ιστοσελίδα αγγλόφωνη με τους μεγάλους χορτοφάγους που λένε γι αυτούς τους αρχαίους. Τι λέτε εσείς γι αυτό? Υπάρχει περίπτωση να γράψετε ένα άρθρο ιστορικό πάνω στην ιστορία της χορτοφαγίας, αφού έχω βρει και ιστορικά στοιχεία πως οι πρώτοι χριστιανοί ήταν χορτοφάγοι επίσης? (από τις δημοσιευμένες στο διαδίκτυο επιστολές κατά χριστιανών του Πορφύριου και του Ιουλιανού του Παραβάτη, που τους κατηγορούσαν για ασέβεια στους θεούς λόγω του οτι δεν έτρωγαν κρέας και δεν θυσίαζαν στους θεούς). Τι συμβαίνει με τη χορτοφαγία και τι σχέση έχει με τις εντολές του Θεού και τη πνευματικότητα? Διότι για την υγεία υπάρχουν πλέον πολλές έρευνες, ακόμα και ελληνικές που λένε πως προλαμβάνει και θεραπεύει αρρώστιες.
    Για ό,τιδήποτε μπορώ να βοηθήσω αν σας ενδιαφέρει το θέμα, να σας δώσω στοιχεία για όσα ξέρω και όσα έχω.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Λινάρδος Κωνσταντίνος5 Οκτ 2013, 11:45:00 π.μ.

    Αγαπητέ Φιλίστωρ με ξάφνιασε ευχάριστα η ανάγνωση του μεστού περιεχομένου , κειμένου για τον Θαλή , τον πρώτο από τους λεγόμενους Φυσικούς Προσωκρατικούς Φιλοσόφους.
    Θα ή θελα να κάνω μόνο δύο επισημάνσεις στο πολύ καλό αυτό κείμενο.
    Το ύδωρ στο οποίο αναφέρεται ο Θαλής ως δημιουργός αρχή , δεν φαίνεται να έχει υλική έννοια , έχοντας κατά πάσα πιθανότητα ανάλογη σημασία με αυτή που έχει το γνωστό `` πρώτο κινούμενο `` του Αριστοτέλη .
    Άλλωστε το ύδωρ ως υλικό στοιχείο δεν θα μπορούσε να είναι αιώνιο και αναλλοίωτο.
    Η δεύτερη παρατήρηση έχει να κάνει με την παρεξηγημένη έννοια της σχόλης.
    Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη (Πολιτικά , Τόμος Γ, Σελ. 140 Εκδόσεις Κάκτος) , η σχόλη είναι δραστηριότητα και μάλιστα ανώτερης μορφής , αφού ενεργοποιεί το έλλογο (ανώτερο) μέρος της ψυχής.
    Επομένως η σχόλη δεν είναι αντίθετη με την δραστηριότητα , αλλά με την (απαραίτητη) για το `` ζην `` ασχολία (εργασία).
    Η ανάπαυση και η διασκέδαση είναι απαραίτητες στην ζωή ενός ανθρώπου , αφού ξεκουράζουν ή αναζωογονούν τον οργανισμό του , προετοιμάζοντας τον για την ασχολία της επόμενης ημέρας (ζην) .
    Αντίθετα η έννοια της σχόλης είναι διαφορετική , αφού σχετίζεται με ``ευ ζην ``.
    ΥΓ 1 . Το βιβλίο του Φυσικού , Κου Μακρυγιάννη ( ακόμη και αν διαφωνεί κάποιος σε ορισμένα σημεία του) είναι πράγματι εκπληκτικό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Ο σχολιασμός του αναγνώστη (ενημερωμένου η μη) είναι το καύσιμο για το ιστολόγιο αυτό, έτσι σας προτρέπουμε να μας πείτε την γνώμη σας. Τα σχόλια οφείλουν να είναι κόσμια, εντός θέματος και γραμμένα με Ελληνικούς χαρακτήρες (όχι greeklish και κεφαλαία).

Καλό είναι όποιος θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του να χρησιμοποιεί ένα ψευδώνυμο έτσι ώστε σε περίπτωση διαλόγου, να γίνεται αντιληπτό ποιος είπε τι. Κάθε σχόλιο το οποίο είναι υβριστικό η εμπαθές, θα διαγράφεται αυτομάτως.

"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

Εμφάνιση περισσότερων