Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄- Ένας μεγάλος στρατιωτικός ηγέτης


Θα είναι τεράστια ιστορική αδικία, οφειλόμενη σε ιδεοληψίες και μόνο, αν δεν αναγνωριστεί επί τέλους, ανοικτά και με σαφήνεια, αυτό που γνώριζαν όλοι οι Έλληνες Στρατιώτες που συμμετείχαν στους Βαλκανικούς Πολέμους: Ότι «Αρχηγός» τους ήταν ένας μεγάλος στρατιωτικός ηγέτης, ο Αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος, Διάδοχος στον πρώτο πόλεμο, Βασιλέας στον δεύτερο. Γεννημένος στις 21 Ιουλίου 1868, ο πρωτότοκος γιος του Βασιλιά Γεωργίου Α΄ και της Βασίλισσας Όλγας, ήταν 43 ετών όταν ανέλαβε την Αρχιστρατηγία του Ελληνικού Στρατού το 1911. Σπούδασε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοίτησε με το βαθμό του Ανθυπολοχαγού Πεζικού και, θα ήταν μεγάλη παράλειψη αν δεν αναφέραμε ότι, δάσκαλός του στην Ιστορία, αυτός που του μεταλαμπάδευσε την «Μεγάλη Ιδέα», ήταν ο Κ. Παπαρρηγόπουλος. 

Το 1886 πήγε στο Βερολίνο, όπου φοίτησε για δύο χρόνια στη στρατιωτική σχολή της «Πρωσικής Ακαδημίας Πολέμου». Κατά τον «ατυχή πόλεμο» του 1897, σε ηλικία μόλις 29 ετών, ο Κωνσταντίνος ανέλαβε την αρχιστρατηγία παρά τη θέλησή του, έπειτα από πίεση του Πρωθυπουργού Δηλιγιάννη. Θεωρήθηκε από πολλούς ως υπαίτιος της ήττας, αφ’ ενός διότι είχε πράγματι μέρος της ευθύνης και αφ’ ετέρου για να καλύψουν όσοι τον κατηγορούσαν τη δική τους ευθύνη. Μετά τον πόλεμο, η κυβέρνηση Θεοτόκη του ανέθεσε την αναδιοργάνωση του Στρατού. Το έργο του ήταν αξιόλογο, αλλά ταυτόχρονα σχηματίστηκε γύρω του ένας κύκλος ικανότατων αλλά και αλαζόνων Αξιωματικών, που προκαλούσαν, όπως ήταν φυσικό, ζήλιες και εχθρότητες. Όταν έγινε η Επανάσταση του 1909, ένα από τα στοιχεία της κριτικής αποτέλεσε η μεροληπτική μεταχείριση στις προαγωγές του Διαδόχου και των αδελφών του.  Και για να μην αναγκαστεί ο Βασιλιάς Γεώργιος να τους αποπέμψει από το Στρατό, ο Κωνσταντίνος και οι Πρίγκηπες παραιτήθηκαν. Τους επανέφερε το 1911 ο διορατικός και ρεαλιστής Βενιζέλος, στις παραμονές την «μεγάλης εξόρμησης».

Για τις ικανότητες του Κωνσταντίνου ως Αρχιστρατήγου, μιλούν κατ’ αρχήν τα αποτελέσματα: 
Η θυελλώδης και επική προέλαση στο Μακεδονικό Μέτωπο, που κορυφώθηκε με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης μέσα σε λιγότερο από 3 εβδομάδες, η μεγάλη νίκη στο Μπιζάνι, που επιτεύχθηκε όταν ανέλαβε ο Κωνσταντίνος την αρχηγία, οι συντριπτικές νίκες που σημείωσε ο Στρατός μας κατά των Βουλγάρων, των θεωρουμένων ως «Πρώσσων της Βαλκανικής». Οι απλοί Στρατιώτες που τον λάτρευαν, περιλαμβανομένων και των μετέπειτα αντιπάλων του Βενιζελικών, είχαν απόλυτη αίσθηση των ικανοτήτων του.

Σκοπός μου δεν είναι να εκθειάσω τον Κωνσταντίνο, ούτε να τον αξιολογήσω. Στα πλαίσια της ιστορικής έρευνας, θα ήθελα μόνο να προσθέσω μερικές «πινελιές» σε όσα έχουν ως τώρα γραφεί, με βάση πηγές, όσο γίνεται πιο αξιόπιστες. Είναι γεγονός ότι όλη η Ευρώπη θαύμασε τότε τα κατορθώματα του Στρατού μας, «εντυπωσιάστηκε» είναι η πιο σωστή λέξη. Και η απονομή του τίτλου του «επίτιμου Στρατάρχη» από τον Κάιζερ (που προκάλεσε και ζήλεια στους Βουλγάρους), είναι μία μόνο από τις εκδηλώσεις του θαυμασμού αυτού.  Θα επιχειρήσω μία σύντομη παράθεση των στοιχείων που συνετέλεσαν σε αυτό, δίνοντας έμφαση σε ότι θεωρώ ως το κυριώτερο: Το άκρατο επιθετικό πνεύμα του Ελληνικού Στρατού, προϊόν όχι μόνο του ήθους και των αρετών του Έλληνα στρατιώτη και Αξιωματικού, αλλά και της «τέχνης» της ηγεσίας του.

Σε μία εποχή που προηγήθηκε κατά 2 μόνο έτη της μεγάλης σφαγής του Α’ Π.Π. και του πολέμου των χαρακωμάτων, ο Ελληνικός Στρατός επέδειξε ένα εξαίρετο επιθετικό πνεύμα, με τακτικές που βασίζονταν:
1. Σε επιθέσεις από τα πλάγια, τόσο σε μικρές (π.χ. Ελασσώνα) όσο και σε μεγάλες μάχες (Σαραντάπορο, Γιαννιτσά, Μπιζάνι, Κιλκίς, Κρέσνα).
2. Στην συγκέντρωση δυνάμεων και δημιουργία τοπικής υπεροπλίας πριν από κάθε μάχη, στη στόχευση του πιο αδύνατου σημείου της εχθρικής διάταξης, επιτυγχάνοντας το βέλτιστο αποτέλεσμα, με ελαχιστοποίηση των απωλειών.
3. Στην εξαπάτηση του εχθρού: Την στρατηγική εξαπάτηση στον πρώτο πόλεμο, όταν οι Τούρκοι ανέμεναν την κύρια επίθεση στην Ήπειρο, ενώ ο όγκος του Στρατού είχε συγκεντρωθεί στη Θεσσαλία, αλλά και στον δεύτερο πόλεμο, όταν οι Βούλγαροι ανέμεναν απόβαση στο Τσάγεζι ή την Καβάλα. Το αποτέλεσμα ήταν η επίτευξη «τοπικής υπεροχής», που συχνά έφθανε το 5:1. 
Αλλά και την τακτική εξαπάτηση, που έκανε τους Τούρκους να περιμένουν την επίθεση στο Μπιζάνι από ανατολικά, ενώ αυτή έγινε από δυτικά.
4. Στην βέλτιστη αξιοποίηση του Πυροβολικού, όπως στο Σαραντάπορο, όπου οι Πεδινές Πυροβολαρχίες όλων των Μεραρχιών τέθηκαν υπό ενιαία Διοίκηση για μεγαλύτερη συγκέντρωση πυρός στο κέντρο, ενώ οι Ορειβατικές Πυροβολαρχίες των «Μεραρχιών του κέντρου» διατέθηκαν στις «Μεραρχίες ελιγμού». Αλλά και όπως στο Μπιζάνι όπου εκτός από την διάθεση Πεδινών και Ορειβατικών Πυροβολαρχιών με τον ίδιο τρόπο, είχαμε μία πρωτοφανή για την εποχή συγκέντρωση πυροβόλων και πυρομαχικών, με σκοπό τη συντριβή του εχθρικού Πυροβολικού και Πεζικού, με ένα ολέθριο μπαράζ 50.000 οβίδων, που προανήγγειλε την παρόμοια χρήση του Πυροβολικού στον Α’ ΠΠ που ακολούθησε.
5. Στην παρουσία της ηγεσίας στην πρώτη γραμμή, στην καθοδήγηση της μάχης από την γραμμή του μετώπου και όχι από τα μετόπισθεν, που ίσχυε τόσο για τον Αρχιστράτηγο, το Επιτελείο και τους Μεράρχους, όσο και για τους απλούς Ανθυπολοχαγούς, που στην επίθεση βάδιζαν μπροστά από τους άνδρες τους, ξιφήρεις, σε πλήρη αντίθεση με τους Τούρκους ή τους Βούλγαρους, που έβαζαν μπροστά τους άντρες τους και αυτοί ακολουθούσαν απειλώντας τους με το μαστίγιο ή το πιστόλι.
6. Τέλος, «last but not least» όπως λένε οι Αγγλοσάξονες, η «θυελλώδης προέλαση», που δεν άφηνε τον αντίπαλο να ανασυνταχθεί μετά την πρώτη διάρρηξη του μετώπου και αποτελούσε τη βάση της τακτικής του Κωνσταντίνου. 
Μία τακτική που στον 20ό αιώνα εφαρμόστηκε πολύ πριν τις μεγάλες νίκες του Ρόμμελ ή του Πάττον, πολύ πριν την επινόηση του όρου «κεραυνοβόλος πόλεμος», σε μία εποχή που οι στρατιωτικοί ηγέτες των Μεγάλων Δυνάμεων είχαν κατά νου μόνο τις μετωπικές επιθέσεις και τον πόλεμο των χαρακωμάτων. 
Σε αντίθεση μάλιστα με την Γαλλική Αποστολή, που είχε κληθεί το 1910 για την αναδιοργάνωση του Ελληνικού Στρατού, η οποία είχε ως δόγμα την «ισχυρή κατά μέτωπον κρούση με συντριπτικές δυνάμεις».

Οι Διαταγές Επιχειρήσεων του Επιτελείου του Κωνσταντίνου ήταν χαρακτηριστικές για τον σαφή και λακωνικό χαρακτήρα τους, συνοψίζοντας την γενική διεύθυνση και αφήνοντας στον τοπικό Διοικητή τον ορισμό των λεπτομερειών και μεταδίδοντας την πεποίθηση για τη νίκη [1]. 
Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Τιμολέων Αμπελάς [2]: «Αι πλείσται των διαταγών του ήταν συνάμα θούρια και βεβαιώσεις εκ των προτέρων της νίκης.» 
Για παράδειγμα, η περίφημη Διαταγή της 19-2-1913 για την επίθεση κατά των Ιωαννίνων είχε ως εξής:
«Αύριον 20ήν Φεβρουαρίου διατάσσω γενικήν επίθεσιν κατά του φρουρίου Ιωαννίνων. 
Ανακοινώσατε Αξιωματικοίς και Στρατιώταις, ότι αξιώ από όλους μαζή και από κάθε ένα χωριστά όπως δώσωσι την τελικήν νίκην εις την Ελλάδαν μας! 
Το γενικόν σύνθημα έστω: Εξολόθρευσις του εχθρού!»
Άλλη Διαταγή άρχιζε με τη φράση «Αξιώ όπως δια παντός μέσου ταχθή τμήμα στρατιάς επί της αριστερής όχθης του Στρυμόνος», ενώ σε άλλη διέταζε «ίνα τμήμα στρατού ανέλθη καθ’ οιονδήποτε τρόπον τα υψώματα Τρέσκοβο», αφήνοντας την εκλογή του καταλληλότερου τρόπου στους τοπικούς Διοικητές. 
Κάποιοι θα έλεγαν «δείγμα Πρωσικής Σχολής» και ίσως έχουν δίκιο. Αλλά και ο Ταχσίν Πασάς και ο Εσάτ Πασάς, οι αντίπαλοί του στο Μακεδονικό και το Ηπειρωτικό Μέτωπο, ήταν επίσης απόφοιτοι της ίδιας Σχολής, οπότε μάλλον δεν αρκεί αυτό.
Πολλές διαταγές όριζαν και την διάρκεια ή τον χρόνο εκτελέσεως. 
Όπως η διαταγή της 14ης Ιουλίου που όριζε με μία μόνο φράση την «ταυτόχρονη ενέργεια όλων των Μεραρχιών» ή η διαταγή προς τον Μανουσογιαννάκη που όριζε «ευθύς την νύκτα να διαβιβάση τας δυνάμεις της Α’ και Ε’ Μεραρχίας επί της όχθης, και λίαν πρωί να επιτεθή προς τα υψώματα». 
Άλλη πάλι φορά, ο Κωνσταντίνος είχε συμπληρώσει ιδιόχειρα σε διαταγή για σύντονη καταδίωξη των ηττηθέντων μετά τη μάχη, τη λέξη «αγρίως».
Σύνθημά του ή μάλλον αγαπημένες του λέξεις ήταν «εμπρός» και «βιάζομαι». Πίστευε στις «ακατάσχετες προελάσεις» και στη σημασία του να μη δίνεις στον εχθρό την ευκαιρία να ανασυντάσσεται, καθώς και, στην καταρράκωση του ηθικού του, που προκαλείται από τις συνεχείς υποχωρήσεις. 
Κάποτε, ένας ξένος ανταποκριτής του είχε πει ότι ήταν επικίνδυνη η διαμονή του στο Σταθμό Διοίκησης του Χατζή Μπεϊλίκ, λόγω των προηγηθέντων εκεί κρουσμάτων χολέρας. 
Και αυτός απάντησε χαμογελώντας ότι:
«Κάθε νέος σταθμός του Στρατηγείου είναι καλύτερος από τον προηγούμενο. Το σπουδαίο είναι να πηγαίνουμε πάντοτε εμπρός!»
Πολλές διαταγές άρχιζαν με την λέξη «εμπρός» ή κατέληγαν με τις φράσεις «Πάντοτε εμπρός!» και «Θάρρος, όπως πάντοτε. Και Εμπρός!»

Πολυάριθμοι «διαγγελείς» και «σηματογράφοι» αλλά και το τηλέφωνο και ο οπτικός και ασύρματος τηλέγραφος χρησιμοποιούνταν για την χωρίς χάσιμο χρόνου ενημέρωση του Στρατηγείου για την πορεία των επιχειρήσεων και την άμεση διαβίβαση των Διαταγών. Ο Αρχιστράτηγος κατανοούσε απόλυτα την σημασία των Διαβιβάσεων και την αξιοποίηση κάθε παλαιάς μεθόδου ή νέας τεχνολογίας, με σκοπό τον περιορισμό της λεγόμενης «ομίχλης του πολέμου».
Ανάλογης λακωνικότητας με τις διαταγές ήταν και οι έπαινοι αλλά και οι κριτικές που ακολουθούσαν κάθε μάχη.  Για κάθε βραδεία κίνηση που άφηνε τον εχθρό να διαφύγει υπήρχε η χαρακτηριστική κρίση «οκνηρία σκέψεως», ενώ η συνηθισμένη φράση του μετά από κάθε είδηση για καταδίωξη ήταν «δεν θα τους αφήσωμε ούτε να αναπνεύσουν». Η λιτή φράση «ο εχθρός εσαρώθη» προκαλούσε αμέτρητο ενθουσιασμό στο στράτευμα, παρ’ όλο που μέσα της έκρυβε μεγάλες θυσίες και απώλειες.
Όταν κάποιο τμήμα αναγκαζόταν να υποχωρήσει για οποιοδήποτε λόγο, τα διπλανά τμήματα διατάσσονταν πάντα να επιτεθούν ώστε να μην επιτρέψουν στον εχθρό να εκμεταλλευθεί την προσωρινή επιτυχία. Γενική υποχώρηση δεν νοείτο ως διαταγή. Και δεν σήκωνε αντιρρήσεις από υφισταμένους, ακόμη και πολύ αγαπητούς. Χαρακτηριστική της απαίτησης για «πρωσσική» πειθαρχία, είναι η Διαταγή της 16-1-1913 προς τον Υπτγο Μοσχόπουλο:

«Αριθμ. 1154α’/Β’ - Υποστράτηγον Μοσχόπουλον
Εκδώσας προς την IV Μεραρχίαν διαταγήν επιχειρήσεων, ανέμενα επί δύο ημέρας να πληροφορηθώ την εκτέλεσιν αυτής και ουχί να ακούσω παρά του Διοικητού της δισταγμούς και δικαιολογίας και γνώμας περί της γενικής καταστάσεως, ήτις δεν ανάγεται εις τα καθήκοντα αυτού. 
Το εάν η εκτέλεσις της Διαταγής μου θα απήτει ή όχι θυσίας, τούτο δεν είχε να εξετάση ο Διοικητής της Μεραρχίας, όστις έδει πάντως να υπακούση, ως έπραττεν εν Μακεδονία. 
Η εκ των δισταγμών του αυτών απώλεια χρόνου και η εν τω μεταξύ πρόοδος της αμυντικής οργανώσεως του εχθρού εν τη τοποθεσία ταύτη, καθιστούν περιττήν πλέον την εκτέλεσιν της εντολής, την οποίαν έδωκα άρχικώς …
Απαιτώ παρ’ υμών να συγκεντρώνετε άπασαν την προσοχήν και την θέλησίν σας εις την εκτέλεσιν των Διαταγών μου μόνον … Παρατηρώ δε υμάς δια το συζητικόν ύφος της τελευταίας αναφοράς σας και ιδίως δια την εν αυτή φράσιν “ερωτώ δε”.
Φιλιππιάς 16.1.1913 Κωνταντίνος»

Τέτοια ήταν η στρατιωτική φιλοσοφία του Κωνσταντίνου. Και την μετέδωσε και σε όλους τους υφισταμένους του, δημιουργώντας μία ιδιαίτερη παράδοση και τρόπο σκέψης σε όλο το στράτευμα. 
Μπορεί αυτό να ονομασθεί πρωσσική ή γαλλική ή αγγλική στρατιωτική σκέψη; Μάλλον όχι [3]
Μάλλον πρόκειται για καθαρά «ελληνική πολεμική τέχνη», και την είδαμε να θριαμβεύει όχι μόνο στους Βαλκανικούς πολέμους αλλά και στους επόμενους, με αποκορύφωμα το έπος του 1940-41. 
Βασισμένη στο ίδιο επιθετικό πνεύμα και τις ίδιες αρχές που μπορεί να βρει κανείς μελετώντας τη μάχη του Μαραθώνα, τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, τις μάχες που έδωσε ο Αλέξανδρος.

Αρκετές αρνητικές κριτικές έχουν γραφεί (και γράφονται ακόμη στις μέρες μας) για τον τρόπο διεξαγωγής της μάχης Κιλκίς - Λαχανά.  Οι κριτικές αυτές τελικά παραγνωρίζουν, μία απλή και θεμελειώδη αλήθεια. Ότι οι Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-13 είναι ουσιαστικά οι πρώτοι πόλεμοι της σύγχρονης εποχής. Οι πρώτοι πόλεμοι στους οποίους στρατοί εκατοντάδων χιλιάδων ανδρών χρησιμοποίησαν για πρώτη φορά τόσα νέα και ισχυρά όπλα, όπως πολυβόλα, επαναληπτικά τυφέκια, ταχυβόλα πυροβόλα, ορειβατικά πυροβόλα, αεροπλάνα, θωρηκτά, υποβρύχια και ασύρματες επικοινωνίες. Αυτοί που κάνουν κριτική, με βάση δεδομένα του Β’ Παγοσμίου Πολέμου, παραγνωρίζουν ότι στο Μπιζάνι είχαμε το πρώτο «μπαράζ πυροβολικού» στην Ιστορία (και ότι πάνω από 50.000 οβίδες έπρεπε να μεταφερθούν από την Πρέβεζα στην πρώτη γραμμή με κάρα ή από βαρυφορτωμένους πεζούς).

Ότι για πρώτη φορά Ελληνικός Στρατός πολέμησε έναν εχθρό που είχε οχυρωθεί σε οργανωμένα χαρακώματα.
Ότι οι Στρατιώτες βάδιζαν με τα πόδια.
Ότι οι μεταφορές γίνονταν με κάρα και βοϊδάμαξες σε χωμάτινους δρόμους. 
Ότι οι διαθέσιμοι χάρτες ήταν εντελώς ανακριβείς.
Ότι για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκαν συστηματικά και σε τόσο μεγάλη έκταση τα «Χειρουργεία Εκστρατείας» που έσωσαν χιλιάδες ζωές.
Ότι για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκε εναέρια παρατήρηση, με αεροπλάνα φτιαγμένα από ξύλο και ύφασμα.
Ότι ο «ΑΒΕΡΩΦ» ήταν το πρώτο πλοίο τύπου Dreadnaught που έλαβε μέρος σε ναυμαχία.
Ότι ο «ΔΕΛΦΙΝ» ήταν το πρώτο υποβρύχιο που εξαπέλυσε τορπίλη, κλπ κλπ. 
Είναι εύκολο να κάνεις κριτική εκ των υστέρων, όταν γνωρίζεις τα διδάγματα του Β’ Παγοσμίου Πολέμου, και όταν η «Διοίκηση», στο μυαλό σου, βασίζεται σε σύγρονες διαβιβάσεις και συστήματα C4I (Command, Control, Communications, Computers, Intelligence).

Ο Κρώφορντ Πράις, που ως ανταποκριτής των Times (αλλά και απεσταλμένος του Foreign Office) παρακολούθησε από κοντά και τους δύο πολέμους, γράφει στο βιβλίο του «Οι Βαλκανικοί αγώνες» [4]:

«Η γενεσιουργός αιτία των επιτυχιών του Ελληνικού Στρατού ήτο η στρατηγική ικανότης, την οποίαν επέδειξεν ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος και το Επιτελείον του και το παράδειγμα, το οποίον εδόθη εις αυτόν υπό του Βασιλικού Αρχιστρατήγου του. 
Πάντα τα δεδομένα μαρτυρούν, ότι η από της Γευγελής μέχρι της Νιγρίτης επίθεσις εσχεδιάσθη επισταμένως μέχρι και της τελευταίας λεπτομερείας, πάσαι δε αι κινήσεις του Στρατού εξετελέσθησαν μετ’ ακριβείας συνήθων γυμνασίων. 
Έφθασα εις Δοϊράνην μίαν ώραν περίπου, αφ’ ότου ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος εγκατέστησεν αυτόθι το Αρχηγείον του. Διήλθον προ των αυστηρών σκοπών και παρουσιάσθην προ της Βασιλικής Μεγαλειότητος. 
Εδώ ήτο το Ελληνικόν Αρχηγείον. 
Η Βασιλική Αυλή ήτο υπαίθριος. Αντί τάπητος, κάλυκες σφαιρών έστρωνον το δάπεδον. Αντί επίπλων, δύο κιβώτια μαυροχρωματισμένα, εκ ξύλου ελάτης, μαγειρικά τραπέζια και ημισεία δωδεκάς καθισμάτων, εγχωρίου κατασκευής, των οποίων αι θραυσμέναι αρθρώσεις έφερον προχείρους επιδέσμους εκ χαλυβδίνου σύρματος. 
Ο θρόνος ή κάλλιον η μόνη καρέκλα επί της οποίας η Α. Μ. εθεώρει ασφαλές να κάθηται, ήτο μία παλαιά, τετριμμένη πολυθρόνα, η οποία έτριζεν απαύστως υπό την ασυνήθη δι’ αυτήν δοκιμασίαν της αντοχής της. 
Πρόχειροι σκηναί εσκίαζον τους σοβαρώς πληγωμένους, οι οποίοι έκειντο παρά τους πόδας του Στρατηγού των. 
Πέραν της ζώνης των σκοπών, οι οποίοι εκράτουν εις απόστασιν από του Βασιλέως τους αδιακρίτους επισκέπτας, πολεμικοί ανταποκριταί, καθήμενοι επί κιβωτίων κενών πυρομαχικών, έγραφον αυτοσχεδίους αιμοβαφείς [5] περιγραφάς των αγρίων δια της λόγχης εφόδων τας οποίας είχον φθάσει πολύ αργά, ώστε να μη προλάβουν να τας παρακολουθήσουν. 
Έβλεπέ τις επίσης Τούρκους, οι οποίοι, εξ ιδίας πρωτοβουλίας των, έφερον ύδωρ προς τους διψώντας άνδρας. 
Ο Κωνσταντίνος φαίνεται Βασιλεύς από κορυφής μέχρι ποδών και μέχρι των παραμικροτέρων εκφάνσεων της υποστάσεώς του. Υψηλός και εύπλαστος, υπερέχει παντός συνήθους αναστήματος, προσερχομένου εvώπιόν του. Αι τετραγωνικαί, πυκνώς συγκροτημέναι σιαγόνες του, προδίδουν αποφασιστικότητα, οι οφθαλμοί του διαλαλούν ανοικτόκαρδον φαιδρότητα και η όλη έμφάνισίς του καταδεικνύει ισχυρόν, απερίστροφον και ευθύν χαρακτήρα.»

Όταν αναγγέλθηκε από το Βουκουρέστι στο ΓΣ, η σύναψη της προκαταρκτικής ειρήνης και η υπογραφή του εδαφικού πρωτοκόλλου, ο Κωνσταντίνος έστειλε στον Βενιζέλο το παρακάτω συγχαρητήριο και ευχαριστήριο τηλεγράφημα:
«Εκ Λιβουνόβου 26 Ιουλίου, Βενιζέλον Πρωθυπουργόν, Βουκουρέστιον
Εν ονόματι του Έθνους εκφράζω υμίν τας βασιλικάς Μου ευχαριστίας επί τη συνομολογήσει της ειρήνης. Εις πίστωσιν δε της ευγνωμοσύνης και της προς υμάς υπολήψεώς Μου, απονέμω υμίν τον Μεγαλόσταυρον του Βασιλικού Μου Τάγματος του Σωτήρος.
Κωνσταντίνος Β΄»
Σε απάντηση ο Βενιζέλος απέστειλε το παρακάτω τηλεγράφημα:
«Ευχαριστώ την Υμετέραν Μεγαλειότητα δια την υψίστην τιμήν.
Ο Θεός ηυλόγησε πλουσιοπαρόχως τας προσδοκίας του Έθνους.
Νέα και ένδοξος εποχή διανοίγεται ενώπιον ημών.»

Οι στρατηγικές ικανότητες του Κωνσταντίνου αναγνωρίζονταν πλήρως και από τον Βενιζέλο, που εισηγήθηκε να του δοθεί ο βαθμός του Στρατάρχη. Και στις 6 Απριλίου του 1914, σε μία μεγαλόπρεπη τελετή στα Ανάκτορα, ο Βενιζέλος, ως Υπουργός Στρατιωτικών, απένειμε στον Κωνσταντίνο την στραταρχική ράβδο. 
Η προσφώνηση του Βενιζέλου κατά την απονομή είχε ως εξής:
«Εις ανάμνησιν των υπερλάμπρων νικών, εις ας οδήγησες κατά τους δύο νικηφόρους πολέμους τον Στρατόν Σου, υποβάλλει ούτος την παράκλησιν όπως ευδοκούσα δεχθή η Ση Μεγαλειότης την στραταρχικήν ταύτην ράβδον, ην ευλαβώς Σοι προσφέρει δι’ εμού. 
Η ράβδος αύτη θα είναι επί πλέον εις χείρας της Σης Μεγαλειότητος, βεβαίωσις της πίστεως, μεθ’ ης ο Στρατός Σου είναι έτοιμος να ορμήση και πάλιν υπό την ένδοξον ηγεσίαν Σου εις προάσπισιν των κτηθέντων, εάν ποτέ τούτα ήθελον απειληθή. 
Μετά της ευλαβούς ταύτης προσφοράς ο Στρατός ενώνει, θερμάς τας προς τον Ύψιστον δεήσεις του όπως σκέπη και κρατύνη την Σην Μεγαλειότητα, διαφυλάττη δε Αυτήν υγιά επι μήκιστον, εις στερέωσιν και κραταίωσιν του συντελεσθέντος υπ’ Αυτής μεγάλου έργου.»
Ο δε Βασιλέας, που δέχθηκε την στραταρχική ράβδο, αλλά όχι και τον βαθμό του Στρατάρχη, απάντησε ως εξής:
«Την παράκλησιν όπως δεχθώ την στραταρχικήν ράβδον, την οποίαν ο κ. Υπουργός των Στρατιωτικών, αντιπρωσοπεύων τον όλον Στρατόν Μου, Μοι υπέβαλεν εξ ονόματός του, ευχαριστών αποδέχομαι. 
Είναι βαθύ το αίσθημα το υπαγορεύσαν εις Σε, Στρατέ μου, το διάβημα τούτο και αι περιστάσεις έκτακτοι και ασυνήθεις. 
Μόλις εξήλθες εκ μακρών δεινοτάτων αγώνων, θριαμβεύσας κατά πολλών πολεμίων, περιάγων νικηφόρως τας ενδόξους σημαίας Σου εις τας χώρας εκείνας, αι οποίαι κληρονομία των πατέρων μας, απολεσθείσαι εν δεινή μακραίωνι θυέλλη, ηυτύχησαν τέλος, χάρις εις Σε και τους κατά θάλλασαν συμπολεμιστάς Σου, ν’ αποδοθούν εις την Ελληνικήν ελευθερίαν και τον Ελληνικόν πολιτισμόν.
Τα όρη τα οποία υπερέβης, αι πεδιάδες τας οποίας διέσχισες, οι ποταμοί τους οποίους διέβης, δεν ήσαν ασυνήθιστοι από μεγάλα κατορθώματα. 
Εκεί εστήθησαν μεγάλα τρόπαια υπερηφάνων Ελληνικών Στρατών των Ελληνικών Πολιτειών των Μακεδόνων Βασιλέων, των Ελλήνων Αυτοκρατόρων, Στρατών τους οποίους Συ τώρα διαδέχεσαι, ισάξιος προς τους ενδοξότερους εξ αυτών. 
Διότι ακάθεκτος διήλθες υπό βροχάς και καταιγίδας τας χαραδρωμένας οδούς και τας δυσβάτους ατραπούς της Μακεδονίας, αγωνιζόμενος διαρκώς εν μέσω τελμάτων και επί υπερυψήλων ορέων κατά ανδρείου εχθρού, διότι καρτερικώς εν μέσω δεινού χειμώνος, παγετού και χιόνων απεδίωξας βήμα προς βήμα από τους απορρώγας βράχους της Ηπείρου πείσμονα αντίπαλον, διότι υπό τον φλέγοντα ήλιον του θέρους ηγωνίσθης και κατέβαλες εχθρόν επίσης ανδρείον και ορμητικώς κατεδιώξας δια των δρυμών και των βράχων τής Βελασίτσας, της Μαλεσίας, του Πιρίμ, διωκόμενος και Συ κατά πόδας υπό του φάσματος απηνούς επιδημίας, αλλ’ ουδ’ επί στιγμήν, ένεκα τούτου, αθυμήσας.
Στρατός ως Συ, έχει το δικαίωμα υπερήφανος να παρακαλέση τον Βασιλέα και Αρχιστράτηγόν του να δεχθή την τιμήν την οποίαν Μοι προσφέρεις σήμερον.
Αλλά έχεις και ένα επιτακτικόν καθήκον: Να μη κατέλθης ποτέ, ουδέποτε, ούτε κατά μίαν σπιθαμήν απο το ύψος της δόξης εις το οποίον ανήλθες.
Και το σημερινόν Σου διάβημα σημαίνει ότι έχεις και εκφράζεις δι’ αυτού την αμετάτρεπτόν Σου ταύτην απόφασιν.
Γνωρίζεις τι χρειάζεται δια την εκπλήρωσιν αυτής. Μακρά, διαρκής, σταθερά, επίμονος εργατικότης και αφοσίωσις εις το καθήκον.
Η ράβδος την οποίαν καιταθέτεις εις τάς χείρας Μου, είναι ο αρραβών της υποσχέσεως ταύτης, την οποίαν ούτω Μοι δίδεις, και ήτις θα μας καταστήση ανταξίους του επί της ράβδου ταύτης Εμβλήματος.
Ως τοιούτον αρραβώνα, υπερήφανος δια Σε, την αποδέχομαι.»
Ακόμη και το 1931, δηλαδή χρόνια μετά τον Διχασμό και τις καταστροφές που έφερε, ο Βενιζέλος δεν δίστασε να δηλώσει:
«Ο Κωνσταντίνος είχε αναμφισβήτητα προσόντα Αρχηγού Στρατού. 
Ήτο θεληματικός και επεβάλλετο, παρουσίαζε δε καταφανή υπεροχήν από όλους τους τότε Στρατηγούς. 
Εάν σήμερον παρουσιάζοντο αι ίδιαι περιστάσεις του 1911, τον Κωνσταντίνον θα έθετα επί κεφαλής του Στρατού.» [7]

Αν στα παραπάνω, δηλαδή στην εξαίρετη ηγεσία που είχε ο Ελληνικός Στρατός προστεθεί και η μεγαλοφυής ηγεσία του Κουντουριώτη στον ναυτικό πόλεμο, το συμπέρασμα που προκύπτει αβίαστα είναι ότι η Ελλάδα ήταν ευτυχής για την στρατιωτική ηγεσία που είχε στους Βαλκανικούς Πολέμους. Και αν σε αυτά προστεθεί η ικανότατη πολιτική (Βενιζέλος), πολιτειακή (Γεώργιος Α’ κατά τον πρώτο Πόλεμο) και θρησκευτική ηγεσία (Πατριάρχης Ιωακείμ ως τον πρόωρο θάνατό του), ο ελληνικός θρίαμβος στους Βαλκανικούς Πολέμους θα έπρεπε να θεωρείται λογικός και αναμενόμενος.

ΥΓ. Κράτησα για το τέλος, ένα περιστατικό που δείχνει την αμεσότητα της σχέσης του με τους απλούς Στρατιώτες. 
Συνάντησε μια φορά έναν Στρατιώτη που λαγοκοιμόταν στον ίσκιο ενός δέντρου. 
Όταν αυτός τον αντιλήφθηκε, πετάχτηκε όρθιος να σταθεί προσοχή και να χαιρετίσει.
«Και τι κάνεις εδώ;» τον ρώτησε ο Κωνσταντίνος.
«Αναπαύομαι Μεγαλειότατε …»
«Α, ωραία, πώς πάνε τα πράγματα;»
«Ωραία Μεγαλοιότατε, ωραία …»
«Ναι, αλλά δεν είσε καθόλου ευγενής» του λέει με ύφος σοβαρό. 
Ο δυστυχής έμεινε εμβρόντητος. 
Για τι πράγμα δεν ήταν ευγενής; 
Και τόλμησε να ρωτήσει:
«Εις τι έφταιξα Μεγαλοιότατε;»
«Δεν με ρώτησες ακόμη, τι κάνει η βαφτισιμιά σου» απάντησε χαμογελώντας. 
Ο Στρατιώτης ηρέμησε και το πρόσωπό του φωτίστηκε. 
Παρόμοια περιστατικά ήταν πολλά. Ο Κωνσταντίνος γνώριζε την ψυχολογία του Στρατιώτη. Ήξερε να τον εμπνέει, να τον επαινεί και να τον πονάει. Ήξερε και να κατεβαίνει από το αυτοκίνητό του για να ανέβουν σε αυτό τραυματίες. 
Και εννοούσε την «τέχνη του πολέμου».
Γι’ αυτό τον λάτρευαν οι Στρατιώτες τον «κουμπάρο» [8].

Σημείωση του συγγραφέα:
Σήμερα, είναι πανεύκολο, κρίνοντας εκ των υστέρων, να στεκόμαστε κριτικά απέναντι σε οτιδήποτε. 
Όμως, πόσοι από εμάς σήμερα, συνειδητοποιούμε ότι η προώθηση του Στρατού μας στον 1ο και 2ο πόλεμο στηριζόταν σε αυστριακούς χάρτες, γεμάτους λάθη και με κλίμακα 1:200.000; 
Πόσοι από εμάς συνειδητοποιούμε ότι στο ξεκίνημα του 1ου πολέμου, πολλοί Μέραρχοι δεν ήταν τόσο αισιόδοξοι ώστε να πάρουν μαζί τους και χάρτες περιοχών που δεν υπολόγιζαν ποτέ ότι θα καταλάβουν σε τόσο μικρό διάστημα, όπως συνέβη με την 5η Μεραρχία, που έφτασε ως την Βόρεια Ήπειρο, ζητώντας να της αποσταλούν επειγόντως χάρτες της περιοχής;
Δεν θα προσθέσω κάτι άλλο, το παράδειγμα των χαρτών είναι απόλυτα επαρκές, κατά τη γνώμη μου, για να δείξει το πόσες παραμέτρους παραλείπουμε σήμερα, κάνοντας κριτική, μελετώντας συχνά το τι θα μπορούσε να συμβεί, πώς θα μπορούσε να κινηθεί ο Στρατός, με βάση σύγχρονους λεπτομερείς χάρτες ή με τη βοήθεια των google maps.

Σχόλια - παραπομπές 

[1] Στο εντελώς αντίθετο πνεύμα κινούνταν οι διαταγές πολλών Στρατηγών, όπως πχ του Μανουσογιαννάκη, που σαν Διοικητής Τμήματος Στρατιάς στη μάχη του Δεμίρ Ισσάρ, στη Διαταγή του όριζε λεπτομέρειες όπως «η 6η ΜΠ θα αποστείλη ένα Τάγμα μεθ’ ενός πυροβόλου υπό Αξιωματικόν», ή ότι «την Διοίκηση της Επιλαρχίας που θα σχηματιζόταν από τις Ημιλαρχίες Ιππικού και την Ίλη της Ταξιαρχίας Ιππικού θα είχε ο αρχαιότερος Ίλαρχος». Στον τρόπο ηγεσίας του Μανουσογιαννάκη μπορεί κανείς να διακρίνει τις επιρροές του Γαλλικού δόγματος (βλέπε και παρακάτω σχετικά).
[2] Αμπελάς Τιμολέων, «Ιστορία Ελληνοβουλγαρικού Πολέμου 1913», Ν. Υόρκη 1914
[3] Θεωρητικά, ο ΕΣ, έχοντας οργανωθεί από Γάλλους συμβούλους, θα έπρεπε να είχε «μπολιαστεί» με το δόγμα της «μεθοδικής μάχης» (bataille conduite), σύμφωνα με το οποίο, το επίκεντρο της λήψης αποφάσεων πρέπει να παραμένει στα ανώτερα κλιμάκια διοικήσεως, επειδή ο συγκεντρωτικός έλεγχος είναι απαραίτητος για να συντονιστούν οι ενέργειες των πολυάριθμων μονάδων. 
Οι Γάλλοι προτιμούσαν μία μάχη «βήμα προς βήμα», με όλες τις μονάδες να κινούνται υπάκουα και σύμφωνα με ένα αυστηρά προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα, θεωρώντας ότι μία μάχη βιαστικά προετοιμασμένη και παρορμητική είναι καταδικασμένη. 
Όμως, ο Κωνσταντίνος (και ο Μεταξάς), μαθητές της Πρωσσικής Σχολής, ήταν οπαδοί της «αποκεντρωμένης μάχης», στην οποία όλοι οι Αξιωματικοί, σε όλα τα επίπεδα, αναμένονταν να επιδείξουν πρωτοβουλία και ευελιξία. 
Θεωρώ όμως ότι η φλόγα του «πρωσσικού» δόγματος, το «πνεύμα του Μόλτκε» αν προτιμάτε, είναι αυτό που έφερε μεγάλες νίκες στους Βαλκανικούς Πολέμους, με πρωτοβουλίες που έκριναν μεγάλες μάχες, όπως ο ελιγμός του Μοσχόπουλου στο Σαραντάπορο, η πλαγιοκόπηση στα Γιαννιτσά, η διείσδυση του Βελισσαρίου στα Γιάννινα, η περίτεχνη άλωση του 605 στο Λαχανά κλπ. 
Σήμερα, έναν αιώνα μετά, ο ΕΣ προσπαθεί να αφομοιώσει και πάλι το δόγμα αυτό (με την εισαγωγή του ΕΕ 101-1), που βασίζεται στην «Τακτική του Ελιγμού» (Maneuverist Approach) η οποία μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο όταν ο Στρατός εφαρμόζει τη φιλοσοφία του «Mission Command» (Διοίκηση δια της Αποστολής), που προάγει την ελευθερία ενεργείας και την πρωτοβουλία, δίνοντας έμφαση στα αποτελέσματα τα οποία πρέπει να επιτύχουν οι υφιστάμενοι και όχι στο πώς θα τα επιτύχουν, παρέχοντας ελευθερία ενέργειας και εστιάζοντας στο «τι πρέπει να γίνει», όχι στο «πώς θα γίνει».
[4] Πράις Κρώφορντ, «Οι Βαλκανικοί αγώνες: Απομνημονεύματα - Ανταποκρίσεις - Ρεπορτάζ», Εκδόσεις «Εκάτη», Αθήνα 1915
[5] «…αυτοσχεδίους αιμοβαφείς περιγραφάς» 
Δεν κρύβει ο Πράις την περιφρόνησή του για τους ανταποκριτές που έγραφαν «ανταποκρίσεις» από τη φαντασία τους, με μπόλικο αίμα για να είναι πιο ελκυστικές (θυμίζοντας σύγχρονους τηλεοπτικούς μας «δημοσιογράφους» θα προσέθετα εγώ).
[6] Στο όριο του σχεδίου γράφει ο ζωγράφος Georges Bertin Scott, που υπήρξε επίσης πολεμικός ανταποκριτής της Illustration και του Graphic, γράφει: «King Constantine of Greece has seen more actual service in war than any other monarch in the world ...»
[7] Βεντήρης Γεώργιος, «Η Ελλάς του 1910-1920», σελ. 84
[8] Η «κουμπαριά» οφειλόταν στο ότι ο Βασιλιάς είχε καλέσει τον Στρατό και τον Στόλο ως αναδόχους της νεογέννητης κόρης του, με την από 31.5.1913 πρόσκληση:
«Προς τον Στρατόν και τον Στόλον
Τελουμένης αύριον της βαπτίσεως της νεογεννήτου θυγατρός μου, προσκαλώ ως αναδόχους αυτής τον τροπαιούχον Στρατόν και τον τροπαιούχον Στόλον μου, εν αισθήματι βαθείας προς αυτούς αγάπης ...»

Σχόλια

  1. Εξαιρετικό άρθρο - και επί τη ευκαιρία: μπορεί να προτείνει κανείς κάποιο αντικειμενικό (κατά το δυνατόν) βιβλίο ως εισαγωγή στον Διχασμό; Όχι τόσο ως ανάλυση αλλά απλώς ως μία χρονολογική παράθεση των γεγονότων. Ευχαριστώ εκ των προτέρων!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν νομιζω οτι υπαρχει καποιο βιβλιο για τον Διχασμο που απλα να παραθετει χρονολογικα τα γεγονοτα! Απο αποψη αντικειμενικοτητας θα σου προτεινα να διαβασεις το βιβλιο "Η Ιστορια του Εθνικου Διχασμου Κατα την Αρθρογραφια του Ελευθεριου Βενιζελου και του Ιωαννου Μεταξα" των εκδοσεων Κυρομανος, οπου μπορεις απευθειας να διαβασεις τις αποψεις των δυο πρωταγωνιστων μεσα απο την αρθρογραφικη τους μονομαχια που συνεβη μεταξυ 1934 και '35. Βεβαιως, κανενας απο τους δυο δεν γραφει απολυτως την αληθεια, διοτι προκειται για πολιτικη διαμαχη μεταξυ τους και ο καθενας προσπαθει να αποδειξει το αλαθητο της δικης του πλευρας, αλλα διαβαζοντας και τους δυο, βγαζεις χρησιμα συμπερασματα!
      Σημαντικο βιβλιο ειναι και το "Ο Πρωτος Παγκοσμιος Πολεμος και ο Εθνικος Διχασμος" τομος Α' του Ιωαννου Πασσα. Βενιζελικης προελευσεως ο συγγραφεας αλλα αρκετα αντικειμενικος. Δυστυχως το βιβλιο καλυπτει μονο το πρωτο ετος του Διχασμου και δεν ξερω αν κυκλοφορησε ποτε δευτερος τομος...Παντως καλυπτει εκτενως και τα γεγονοτα του διεθνους περιβαλλοντος, κατι που σπανιζει σε αλλα αντιστοιχα ελληνικα βιβλια.
      Αν θες να δεις συνοπτικα τα γεγονοτα του Διχασμου αλλα αρκετα αντικειμενικα, σε συναρτηση και με το διεθνες περιβαλλον, συνιστω το βιβλιο του Εμμανουηλ Ρουκουνα "Εξωτερικη Πολιτικη 1914-1923".
      Αν θες απομνημονευματα(και οχι ιστορικη μελετη) πρωταγωνιστων εκεινης της εποχης, το διτομο του Κωνσταντινου Ζαβιτσιανου ειναι το αντικειμενικοτερο("Αι Αναμνησεις του εκ της Ιστορικης Διαφωνιας Βασιλεως Κωνσταντινου και Ελευθεριου Βενιζελου Οπως την Εζησε 1914-1922")
      Πολυ σημαντικα και αναλυτικα βιβλια για τον Διχασμο, ειναι ο 15ος τομος απο την Ιστορια του Ελληνικου Εθνους(συλλογικο εργο) της Εκδοτικης Αθηνων και ο τριτος τομος απο την "Πολιτικη Ιστορια της Νεωτερας Ελλαδος" του Σπυρου Μαρκεζινη.
      Ενδιαφερον εχει και το (σχετικα συνοπτικο και αντιβενιζελικης οπτικης)βιβλιο του Δημητρη Μιχαλοπουλου "Ο Εθνικος Διχασμος- η Αλλη Διασταση" (2η επαυξημενη εκδοση απο εκδοσεις Πελασγος), κυριως λογω της οπτικης του συγγραφεα, οπου παρουσιαζει την επιρροη του θρησκευτικου παραγοντα στην παγκοσμια συγκρουση.
      Απο εκει και περα, υπαρχουν βιβλια(ειτε βενιζελικων, ειτε αντιβενιζελικων συγγραφεων) που προσφερουν σημαντικα στοιχεια, αλλα δυστυχως μονο συγκεκριμενες οψεις του ζητηματος, ειτε λογω ιδεοληψιων των συγγραφεων(Γεωργιος Βεντηρης, Πολυχρονης Ενεπεκιδης, Παυλος Πετριδης, Κωστας Μπαρμπης, Heinz Richter, Αθηνα Κακουρη, Γιωργος Μαυρογορδατος) ειτε λογω ελλειψεως στοιχειων την εποχη που γραφτηκαν(Edouard Driault, Sir Basil Thomson, Paxton Hibben). Θα σου προτεινα λοιπον να αναζητησεις αρχικα τα βιβλια που εγραψα παραπανω και αργοτερα αν θες, αναζητας και τα βιβλια των συγγραφεων που ανεφερα στο τελος.

      Διαγραφή
    2. @ hellenicwarrior84

      Ο Μεταξάς στην αρθρογραφία με τον Βενιζέλο ποια ψέματα λέει ;

      Διαγραφή
    3. O Μεταξας στην αρθρογραφια του οταν αναφερεται στην μυστικη συμφωνια Βασιλεως Κωνσταντινου με τον Καιζερ και το εγγραφο που παραδοθηκε στον Κωνσταντινο κατα τα τελη Σεπτεμβριου 1915(οπου αν η Ελλας εμενε ουδετερη μεχρι το τελος του πολεμου και νικουσε τον πολεμο η Γερμανια, η Ελλας θα κερδιζε εδαφικα ανταλλαγματα), παρουσιαζει το εγγραφο ως μια αυθορμητη ενεργεια των Γερμανων που συνεβη εκεινη την στιγμη χωρις να υπαρχουν προηγουμενες συνεννοησεις! Η αληθεια ειναι ομως(συμφωνα με τα δημοσιευθεντα στοιχεια απο τα γερμανικα και αυστριακα διπλωματικα αρχεια), οτι τετοιου ειδους διαπραγματευσεις μεταξυ των δυο πλευρων ειχαν ξεκινησει κατα τον Ιανουριο-Φεβρουαριο του ιδιου ετους.
      Επισης, στο ζητημα της μικρασιατικης εκστρατειας, ειναι φανερο σε οποιον εχει διαβασει το Ημερολογιο του Μεταξα πως ο Μεταξας ηταν πολυ αρνητικος απεναντι στην πολιτικη των μετανοεμβριανων κυβερνωντων(και ειχαν και μεγαλες κοντρες), ενω στην αρθρογραφια, τους υπερασπιζεται οσο μπορει(κατανοητη πρακτικη, εφοσον την εποχη των αρθρων-1934-ειχε αναζωπυρωσει ο Εθνικος Διχασμος και ο Μεταξας ειχε καλες σχεσεις με το Λαικο Κομμα).

      Διαγραφή
    4. Έχω την εντύπωση πως ένα από τα ψέμματα του Μεταξά είναι ο επίμονος ισχυρισμός του ότι το τηλεγράφημα Πασσάρωφ είναι πλαστό.

      Διαγραφή
    5. ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ποιο λες πλαστο.Ο πασαρωφ εχει στειλει ένα τηλεγράφημα που ελεγε ότι ο βασιληας του ειπε ότι αν και ο βενιζελος θα κυρηξει τον πολεμο κατά της βουλγαριας θα το κανει για το θεαθήναι.Ε αυτό είναι πλαστο,το εβγαλε η προπαγανδα του βενιζελου.Αυτο που εβγαλε ο ενεπεκιδης και εχει τιτλο στα νεα ότι αυτό είναι το γνησιο τηκεγραφημα κτλ κτλ δεν είναι αυτό που ζητάμε.Απλως τα νεα το εβγαλαν για να πουν ότι ο βαασιληας ηταν προδοτης κτλ.

      Διαγραφή
    6. Πιθανότατα, Ταϋγέτη, να έχεις δίκιο! Επίτηδες κι εγώ έγραψα "έχω την εντύπωση" γιατί λίγο που έψαξα το θέμα, δεν έβγαλα άκρη - κι ακόμη δεν έχω καταλάβει δηλαδή και πόσα είναι τα "τηλεγραφήματα Πασσάρωφ", έτσι; Πιστεύω πως θα ήταν καλή ιδέα να γραφτεί στα "Θέματα Ελληνικής Ιστορίας" κάποιο άρθρο για το θέμα αυτό με αναφορά και στην σύγχυση που αναφέρεις.

      Διαγραφή
  2. καποια βιβλια σπανια δωρακια απο μενα για το ωραιο αρθρο σας
    Κατεβαστε τα

    https://mega.nz/#!AksTzYoI!oDeQzyVzvU5AuDJHADx_TGszIRQA2heN-6pZteGSdug

    https://mega.nz/#!88NXjSwD!vnUDuoHpSPVVvkKSrU8nVMfwOXKwzaY-qCrLtz-M18E

    στο τελος αυτων των τομων εχει αναφορες πως εβλεπαν οι απλοι στρατιωτεςτον κωνσταντινο

    https://mega.nz/#!l8V10QhY!T1zfO0-BE9sNenEwHO3zoDO7oG1wju39to4hbdYDDYM

    https://mega.nz/#!s48HTATQ!MDRot3bGAUiXu1cjRT2AUXouAhRukWCQ_ZgyIHZiFG4

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. ενα πολυ ωραιο συγχρονο βιβλιο για τους βαλκανικους πολεμους ειναι το διτομο εργο του συγγραφεα ιωαννου παπαφλωρατου 《ιστορια του ελληνικου στρατου 1833-1950》εκδοσεις σακουλα.
    ο παπαφλωρατος ειναι ιστορικος επιστημων και οχι γ κατηγοριας πολιτικαντης που γραφει.....δημοκρατικη ιστορια.
    αξιζει τον κοπο να το διαβασετε και ξεχαστε τις αηδιες που γραφουν οι καλοπληρωμενοι πανεπιστημιακοι που γραφουν χωρις ντοκουμεντα και με οδηγο την ...δημοκρατικη τους συνειδηση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ευχαριστούμε για το καλό άρθρο (αλλά και τις επιπλέον πηγές) που φωτίζει επιπλέον πτυχές του θέματος που ακόμη ταλανίζει την πατρίδα μας, δυστυχώς, και ακόμη δεν έχουμε μία καθαρή εικόνα του τι έγινε εκείνη την περίοδο.
    Η προσπάθεια για να καταλάβουμε τις γενεσιουργές αιτίες του Εθνικού Διχασμού, που έχει σημαδέψει την πατρίδα μας και τα κατάλοιπα υπάρχουν δυστυχώς ακόμη και σήμερα, είναι πολύ δύσκολη. Είναι απίστευτο το πόσες 'μη σωστές' πληροφορίες υπάρχουν διάσπαρτες στα διάφορα βιβλία για το θέμα. Θα συμφωνήσω ότι την καλύτερη προσωπική εκτίμηση θα την κάνει κάποιος που θα μελετήσει τα γραφέντα από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές και ακολούθως να προσπαθήσει να τα βάλει σε μία σειρά. Η μελέτη μου συνεχίζεται, αλλά αυτό που θάθελα να καταθέσω εδώ, καθώς αναφέρθηκε ανωτέρω το τηλεγράφημα Πασσάρωφ, είναι ότι αν προσπαθήσουμε να συνθέσουμε τα όσα έχουν γραφεί για το συγκεκριμένο θέμα, μπορούμε να πούμε ότι, η βασική κατηγορία κατά του Βασιλιά και των φιλοβασιλικών κυβερνήσεων για την 'μυστική συμφωνία' του Βασιλιά με Βουλγαρία και κατ' επέκταση με την Γερμανία, στηρίζεται στο συγκεκριμένο τηλεγράφημα. Εάν όμως παρακολουθήσουμε την ΄διαδρομή’ αυτού του τηλεγραφήματος θα βρούμε διαδρομές στην Γαλλική μυστική αστυνομία που λυμαίνονταν την Αθήνα και ακολούθως στα άδυτα της Γαλλικής μυστικής αστυνομίας στην Γαλλία. Δηλαδή κατεξοχήν μη αξιόπιστων πηγών, που κατά κανόνα προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να επιτύχουν την πτώση της Ελληνικής δυναστείας.
    Στο βιβλίο του βενιζελικού Βεντήρη αναφέρεται συνομιλία του συγγραφέα Βεντήρη με τον Νικόλαο Πολίτη, στενό συνεργάτη του Βενιζέλου, υπηρετήσαντος ως υπουργός εξωτερικών σε τρεις κυβερνήσεις Βενιζέλου, για το συγκεκριμένο τηλεγράφημα, με την ‘αποστομωτική’ απάντηση του Πολίτη ‘παν ότι ευρίσκεται στα αρχεία της Ελληνικής Πρεσβείας στο Παρίσι και σχετίζεται με την αλληλογραφία του Πασσάρωφ είναι γνήσιον. Η καλή πίστης των γαλλικών αρχών δεν δύναται ουδέ πόρρωθεν να τεθεί εν αμφιβόλω!’
    Εδώ στηρίχθηκε η όλη κατηγορία για φιλο-βουλγαρική και κατ’ επέκταση φιλο-γερμανική συνεννόηση και υποστήριξη από πλευράς του Βασιλιά Κωνσταντίνου, ενάντια στα συμφέροντα της Σερβίας και της Ελλάδας! Στην καλή πίστη των ΄συμμάχων΄ μας Γάλλων, ειδικά εκείνη την περίοδο που είχαν καταλάβει την χώρα μας και ουσιαστικά ήταν στρατός κατοχής!
    Τέλος, την πλέον αποστομωτική απάντηση μπορεί ‘να δώσει’ ο μακαρίτης Στέφανος Σκουλούδης. Κατά την απολογία του στην δίκη που έγινε στο ειδικό δικαστήριο 1919-1920 όταν τον ρώτησαν για το τηλεγράφημα Πασσάρωφ, ο Σκουλούδης, αφού κατ’ αρχήν αμφισβήτησε την γνησιότητα του με βάση τα προαναφερόμενα, είπε σε ελεύθερη μετάφραση ‘…είμαι υπεύθυνος για όσα έχω υπογράψει, το τι λέει ο κάθε πρέσβης δεν είμαι εγώ υπεύθυνος, που θα μπορούσε να λέει οτιδήποτε!’

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Μερικά στοιχεία για το τηλεγράφημα Πασσάρωφ, όπως τα έχω καταλάβει, μέσα από διάφορες πηγές:
    Με βάση το περιβόητο αυτό τηλεγράφημα στήνεται όλη η πλεκτάνη για την κατηγορία της συνεργασίας Κωνσταντίνου με Γερμανία και Βουλγαρία.
    Οι βενιζελικοί, στηριζόμενοι, κατηγορούν τον Βασιλιά Κωνσταντίνο με βάση το κατά πάσαν πιθανότητα κατασκευασμένο ή χαλκευμένο τηλεγράφημα του Βούλγαρου πρεσβευτή Πασσάρωφ προς την κυβέρνηση του. Η κατηγορία είναι ότι συνάντησε την 3η μμ τον Κωνσταντίνο, πριν την κρίσιμη συνάντηση Κωνσταντίνου με Βενιζέλου, που έγινε 5μμ, ενώ ο Βενιζέλος την είχε ζητήσει ήδη από τις 10πμ (άρα κατά τους βενιζελικούς, σκόπιμη η καθυστέρηση του Βασιλιά). Στην συνάντηση αυτή ο Κωνσταντίνος φέρεται να λέγει προς τον Βούλγαρο πρέσβη ότι ‘εμείς δεν πρόκειται να μπούμε στον πόλεμο εάν εσείς επιτεθείτε στην Σερβία (παρά την ισχύ της ελληνο-σερβικής συνθήκης), άρα ουσιαστικά τους είπε προχωρήστε γιατί έχετε φυλαγμένα τα νώτα σας.
    Με βάση αυτήν την ‘συνομιλία’ στήθηκε όλος ο μηχανισμός κατασυκοφάντησης (?) του Βασιλιά και των πολιτικών που ακολουθούσαν αυτήν την πολιτική ουδετερότητας.
    Πως προέκυψαν αυτά τα τηλεγραφήματα; και πως τα βρήκαν οι βενιζελικοί;
    Εδώ είναι όλη η κινηματογραφική πορεία τους!
    Ο Μεταξάς ισχυρίζεται ότι είναι χαλκευμένα και ουδέποτε ευρέθησαν τέτοια τηλεγραφήματα σε επίσημα αρχεία κρατών. Προφανώς η Ελλάδα δεν μπορούσε να τα έχει, αλλά στης Βουλγαρίας ή σε άλλης συμμάχου χώρας μέσω υποκλοπής.
    Επεξήγηση δίνει ο Βεντήρης στο βιβλίο του, τόμος Β, σελ. 6-15:
    Απίθανη ιστορία.
    Σωρός τηλεγραφημάτων που ‘βρέθηκαν’ από την κυβέρνηση Βενιζέλου, μετά την εκθρόνιση Κωνσταντίνου.
    Το δε επίμαχο τηλεγράφημα ήταν στα ‘κρυφά’ της Γαλλίας, στο υπ. εξωτερικών τους, και ο τότε πρωθυπουργός δεν τα έδινε στην Ελλάδα, αλλά όταν ήρθε ο Κλεμανσώ, φίλος μας, στα πράγματα, τον ‘έπεισαν’ και έτσι τα παρέδωσε στην Ελλάδα, ‘χωρίς να αποκαλύψουν την πηγή’ – δηλαδή καμία εγγύηση ότι όντως πρόκειται περί αληθινών εγγράφων, θα μπορούσε ίσως να είναι, αλλά όταν υπάρχει τόση βρωμιά πίσω, που την καταλαβαίνεις διαβάζοντας την ιστορία από τον Βεντήρη τον βενιζελικό και όχι από κάπου αλλού, λες, δεν μπορεί ολόκληρη αυτή η σκευωρία να στήθηκε και να κράτησε!
    Και όμως πάνω σε αυτό στηρίχθηκαν για να δημιουργήσουν τον Εθνικό Διχασμό (η εκθρόνιση του Κωνσταντίνου ήταν παράπλευρη απώλεια) το σημαντικό ήταν η διχασμός που δυστυχώς κρατά ακόμη στις μέρες μας, 2021, ειδικά στην Κρήτη!
    Και μάλιστα υπάρχει και επικοινωνία Βεντήρη με Πολίτη, όπου ο δεύτερος βεβαιώνει την εγκυρότητα των εγγράφων διότι, άκουσον ακουσον, ‘η καλή πίστης των γαλλικών αρχών δεν δύναται ουδέν πόρρωθεν να τεθεί εν αμφιβόλω’!!
    Οι Γάλλοι που ήταν στρατός κατοχής μας έδιναν ‘χαρτιά’ που πρέπει να ήταν αξιόπιστα!!

    Μάλιστα αργότερα ο Πασσάρωφ ισχυρίσθηκε ότι αυτά τα τηλεγραφήματα ήταν πλαστά, και ο Βεντήρης χαιρέκακα λέει, ότι ο Πασσάρωφ ήταν τότε αναξιόπιστος! Δηλαδή τώρα που δεν μας συμφέρει είναι αναξιόπιστος, αλλά το τηλεγράφημα, και να μην ήταν χαλκευμένο, ήταν από αξιόπιστη πηγή;;
    Πολύ ψέμα και διαπλοκή.
    Μην ξεχνάμε ότι την περίοδο εκείνη οργίαζαν οι μυστικές υπηρεσίες των αγγλογάλλων αλλά και γερμανών στην Αθήνα, και ειδικά ο Γάλλος Roquefeuill, που είχε στήσει Γαλλική μυστική αστυνομία. Ο Μεταξάς καταγγέλλει αυτές τις υπηρεσίες για την χάλκευση σωρού εγγράφων, που φυσικά περιελήφθησαν στην Λευκή Βίβλο 1917, δηλαδή στα κείμενα των διπλωματικών εγγράφων που εξέδωσε η μετέπειτα κυβέρνηση Βενιζέλου, όταν ο Κωνσταντίνος είχε εκθρονιστεί και ο Βενιζέλος ήταν πάλι κυβερνήτης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Στα πολύ ενδιαφέροντα που γράψατε σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα, θα ήθελα να προσθέσω τα εξής. Ο καθηγητής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο της Βιέννης, Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, αφού μελέτησε τα αδημοσίευτα αρχεία του Υπουργείου Εξωτερικών της Αυστρίας, έγραψε αρχικά δύο βιβλία τα οποία στην συνέχεια επανεκδόθηκαν σε ένα ενιαίο τόμο με τίτλο "Η Δόξα και ο Διχασμός 1908 - 1918". Εκεί λοιπόν αναφέρει ότι στα αυστριακά αρχεία εντόπισε το περιβόητο τηλεγράφημα Πασσάρωφ και "απέδειξε" ότι ο Ιωάννης Μεταξάς (και γενικά η βασιλική πλευρά) έλεγε ψέματα σε αυτό το ζήτημα. Τα πράγματα όμως δεν είναι ακριβώς έτσι!
      Αντιγράφω το σχόλιο που είχα γράψει σε κάποιον συνομιλητή, σε ανάρτηση του ιστολογίου το οποίο μας φιλοξενεί αυτή την στιγμή. Είχα γράψει λοιπόν τα εξής : "Προφανώς και υπήρξε το τηλεγράφημα που βλέπουμε στο βιβλίο του Ενεπεκίδη, το πρόβλημα όμως είναι ότι ποτέ δεν κατανόησα γιατί ο Ενεπεκίδης θεώρησε πως ο Μεταξάς ψεύδεται σε αυτό το θέμα! Ο Μεταξάς αναφέρεται σε "τηλεγράφημα Πασσάρωφ" που περιέχεται στην Λευκή Βίβλο και το οποίο έχει διαφορετική ημερομηνία από αυτό του Ενεπεκίδη (με ένα μήνα διαφορά και αυτό έχει μεγάλη σημασία για τυχόν λήψη αποφάσεων από την Βουλγαρία), ενώ και το περιεχόμενο των δύο τηλεγραφημάτων έχει σημαντικές διαφορές, με το τηλεγράφημα της Λευκής Βίβλου να είναι φυσικά πιο "ενοχοποιητικό" για τον Βασιλέα Κωνσταντίνο! Ο Μεταξάς στην αρθρογραφία του αναπτύσσει συγκεκριμένη και αναλυτική επιχειρηματολογία σχετικα με τα "τηλεγραφήματα Πασσάρωφ"(πληθυντικός διότι όντως κυκλοφορούσαν διάφορα πλαστά) και είναι κρίμα που ο Ενεπεκίδης την προσπέρασε αυτή την επιχειρηματολογία τόσο έυκολα...".

      Διαγραφή
    2. ευχαριστω για τις πληροφοριες αυτες - θα μελετησω και τον Ενεπεκίδη και επανερχομαι -

      Διαγραφή
  6. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Ο σχολιασμός του αναγνώστη (ενημερωμένου η μη) είναι το καύσιμο για το ιστολόγιο αυτό, έτσι σας προτρέπουμε να μας πείτε την γνώμη σας. Τα σχόλια οφείλουν να είναι κόσμια, εντός θέματος και γραμμένα με Ελληνικούς χαρακτήρες (όχι greeklish και κεφαλαία).

Καλό είναι όποιος θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του να χρησιμοποιεί ένα ψευδώνυμο έτσι ώστε σε περίπτωση διαλόγου, να γίνεται αντιληπτό ποιος είπε τι. Κάθε σχόλιο το οποίο είναι υβριστικό η εμπαθές, θα διαγράφεται αυτομάτως.

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος17 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου17 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος13 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός30 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες79 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης17 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)34 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος2 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτική Ιστορία57 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας