Η Χαοτική Δυναμική τού 1821

γράφουν οι Χρήστος Ασημακόπουλος Μαθηματικός 
(Πανεπιστήμιο Πατρών) asima.inet@gmail.com 
Ιωάννης Παπακωνσταντίνου 
Mαθηματικός - Iστορικός 
(Πανεπιστήμιο Columbia
pappas.inet@gmail.com

Η Ιστορία τού 1821 δεν μπορεί να γραφεί επαρκώς με υπεραπλουστεύσεις, και μάλιστα στο στενό (απλοϊκό) αναλυτικό πλαίσιο τής “εξέγερσης” ή “επανάστασης” κάποιων καταπιεζομένων υποδούλων (ελληνοφώνων Χριστιανών ραγιάδων) κατά κάποιων καταπιεζόντων εξουσιαστών (τουρκοφώνων Μουσουλμάνων Οθωμανών).

Ακόμη και τα παραδοσιακά μεθοδολογικά εργαλεία τής ιστορικής επιστήμης είναι ανεπαρκή για την ανάλυση τής δυναμικής κλιμάκωσης τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας, που ήταν ένας χαοτικός πόλεμος ραγιάδων κατά τριηπειρωτικής αυτοκρατορίας, με ταυτόχρονη αντιπαράθεση εκείνων των ραγιάδων προς όλες τις Μεγάλες Δυνάμεις το 1821-1824, και μάλιστα ραγιάδων που είχαν προγραφεί από τούς Οθωμανούς προς γενοκτονιακή εξόντωση το 1821-1825.

Σε αυτό το ευρύ (χαοτικό) πλαίσιο, τα μεθοδολογικά εργαλεία τής δυναμικής μαθηματικής ανάλυσης και ειδικά τής Θεωρίας τού Χάους, που χρησιμοποιούνται εκτενώς από πολλούς στρατηγικούς αναλυτές μετά τον (χαοτικώς ολοκληρωτικό)   Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μπορούν να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά και από σύγχρονους ιστορικούς για να αναλύσουν τις κοσμογονικές (χαοτικώς εθνογονικές) επιπτώσεις τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας στη γεωπολιτική αρένα τότε, στη μεταναπολεόντεια εποχή, και έκτοτε.

I. Το 1821 ως γεωπολιτικό φαινόμενο

Ο Πόλεμος τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας παραμένει μέχρι σήμερα ένα δυσεξήγητο φαινόμενο, που πολλοί ιστορικοί και ιστοριοδίφες χαρακτήρισαν ως θαύμα”, λαμβάνοντες υπ όψη αφενός τη συντριπτική ανισορροπία δυνάμεων (στρατιωτική, οικονομική και διπλωματική) σε βάρος των τότε εξαθλιωμένων και μαζικώς σφαγιαζομένων εμπολέμων Ελλήνων και αφετέρου τις τεκτονικές ανακατατάξεις, την πραγματική κοσμογονία, που προξένησε σε γεωπολιτικό επίπεδο ο νικηφόρος εθνοαπελευθερωτικός αγώνας εκείνων των εξεγερθέντωνραγιάδων, π.χ.:

·      Κατάρρευση τής Ιεράς Συμμαχίας (1825). Μεσούντος τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας, η Ιερά Συμμαχία των Μεγάλων Δυνάμεων κατέρρευσε ως στρατιωτική-παρεμβατική οντότητα αμέσως μετά την πολιτική αναγνώριση τής Ελληνικής Κυβέρνησης από την Αγγλία (7 Νοεμβρίου 1824), και μαζί με εκείνη τη στρατοκρατική συμμαχία κλονίσθηκε ανεπανόρθωτα η διευρωπαϊκή ηγεμονική τάξη πραγμάτων που είχαν επιβάλει οι ευρωπαίοι άνακτες στη μεταναπολεόντεια εποχή.

·      Δημοκρατικές εξεγέρσεις (1830, 1848). Αμέσως μετά τη διεθνή αναγνώριση τής εθνικής ανεξαρτησίας τής Ελλάδος (1830), ήτοι αμέσως μετά την εν τοις πράγμασι ανάδειξη τού ελληνικού λαού ως υπόδειγμα για τη χειραφέτηση όλων των καταπιεσμένων λαών τού Κόσμου, ξέσπασε ένα κύμα λαϊκών εξεγέρσεων στην ευρωπαϊκή ήπειρο (1830), ως πρελούδιο των εξεγέρσεων τού 1848, οι οποίες απομείωσαν το κύρος των ευρωπαίων ανάκτων και περιέστειλαν την εξουσιαστική τους (απολυταρχική) δύναμη.

·      Αποδυνάμωση τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (1832, 1833). Ο επίλογος τού 12ετούς Αγώνα τής Ανεξαρτησίας (1821-1833) σηματοδότησε την ουσιαστική κατάρρευση τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας: Με τη ρωσοτουρκική συνθήκη τού Ουνκιάρ Σκελεσί (1833) η Πύλη αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητη χώρα και η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατέστη τότε (de facto και de jure), δι εκείνης τής συνθήκης, ένα τερατόμορφο προτεκτοράτο τής Ρωσίας. Επρόκειτο περί ενός προτεκτοράτου κολοσσιαίων (τριηπειρωτικών) διαστάσεων, που ήταν πρωτοφανές στην Παγκόσμια Ιστορία και συνιστούσε μία χαοτική ανωμαλία (“Ανατολικό Ζήτημα”) στον γεωπολιτικό χάρτη.

·      Διάλυση των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών. Ο τιτάνιος εθνοαπελευθερωτικός αγώνας των Ελλήνων αποτέλεσε πρότυπο (paradigm) για την απελευθέρωση δεκάδων εθνών σε παγκόσμιο επίπεδο στη μεταναπολεόντεια εποχή, διότι τότε οι εμπόλεμοι Έλληνες ξανάγραψαν το διεθνές δίκαιο με τη ρηξικέλευθη και κοσμογονική αρχή των εθνοτήτων (1830), σύμφωνα με την οποία κάθε έθνος, ανεξαρτήτως πληθυσμιακού μεγέθους, έχει αναφαίρετο δικαίωμα να συγκροτήσει κράτος στο έδαφος όπου διαβιοί. Κατά συνέπεια οι Έλληνες συνέβαλαν, όσον ουδείς άλλος λαός, στη διαμόρφωση τού σημερινού πολιτικού χάρτη τής Ευρώπης και στην ιδεαλιστική αποσταθεροποίηση και γεωστρατηγική κατάρρευση όλων των αποικιακών αυτοκρατοριών: Ενδεικτικά, αφού η μικρή Ελλάδα απελευθερώθηκε στον 19ο αιώνα, ήταν αδιανόητο πλέον να μην απελευθερωθεί η μεγάλη Ινδία στον 20ό αιώνα.

Συνοπτικά, ο Αγώνας τής Ανεξαρτησίας αποτέλεσε ένα πολυδιάστατο φαινόμενο με κοσμογονικές επιπτώσεις στη γεωπολιτική αρένα τότε, στη μεταναπολεόντεια εποχή, και έκτοτε.
Εκείνα τα επιτεύγματα οι Έλληνες τα κατόρθωσαν “εν μέσω παντελούς απορίας, αμηχανίας, αταξίας, διαιρέσεως και αναρχίας(όπως επισήμανε ο Σπυρίδων Τρικούπης) και μάλιστα αγωνισθέντες κατά πάντων σε διπλωματικά και στρατιωτικά μέτωπα: Στα πρώτα τέσσερα χρόνια τού πολέμου (1821-1824), μέχρι την αναγνώριση τής Ελληνικής Κυβέρνησης από την Αγγλία (7 Νοεμβρίου 1824), οι Έλληνες πολεμούσαν παντελώς μόνοι, χωρίς τη συνδρομή των Μεγάλων Δυνάμεων, και μάλιστα παρά τις διπλωματικές μηχανεύσεις και πολεμικές εχθροπραξίες των εξουσιαστών τής Ευρώπης εναντίον τής εγειρομένης Ελλάδος.

Το 1821 ουδείς μπόρεσε να προβλέψει τις δυσθεώρητες επιπτώσεις τής επαναστάσεως τού 1821 σε παγκόσμιο επίπεδο, ούτε καν οι ΄Ελληνες τότε. Αλλά και έκτοτε ουδείς ιστορικός έχει αναλύσει επαρκώς τον ελληνικό Αγώνα τής Ανεξαρτησίας ως γεωπολιτικό φαινόμενο, δηλαδή πώς ένας υπόδουλος και πενόμενος λαός πολέμησε επί τόσα πολλά χρόνια κατά στρατευμάτων και στόλων από τρείς ηπείρους (Ασία, Αφρική και Ευρώπη) και πώς τελικά κατίσχυσε δια πυρός και σιδήρου και μάλιστα υπό την ερεβώδη σκιά ιοβόλων βελών από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ευλόγως λοιπόν ο Στάντης Ρ. Αποστολίδης παρατήρησε ότι η Ιστορία τού '21 ακόμα δεν έχει οριστικά γραφεί.


IΙ. Το 1821 ως χαοτικό φαινόμενο

Πράγματι, η Ιστορία τού '21 δεν είναι δυνατόν να γραφεί επαρκώς στο στενό αναλυτικό πλαίσιο τής εξέγερσης ή επανάστασης κάποιων καταπιεζομένων υποδούλων (Χριστιανών ραγιάδων) κατά κάποιων καταπιεζόντων εξουσιαστών (Μουσουλμάνων Οθωμανών).

Ο Αγώνας τής Ανεξαρτησίας άρχισε ως εξέγερση των “Αρβανιτών” ή “Πανδούρων” τής Μολδοβλαχίας που ήσαν Αλβανοί, Έλληνες, Βούλγαροι και Σέρβοι μισθοφόροι ως (αστυνομικές) δυνάμεις τάξεως υπό την ηγεσία τού Αλεξάνδρου Υψηλάντου (από την 22 Φεβρουαρίου 1821) και μετά από ένα μήνα προσέλαβε τον χαρακτήρα λαϊκής επαναστάσεως στον Μωριά και στη Ρούμελη (από την 22 Μαρτίου 1821). Στις επόμενες όμως εβδομάδες, μετά τη συγκρότηση τού Ελληνικού Στόλου σε εν τάξει πολεμική δύναμη (176 πλοία) υπό ενιαία (Υδραϊκή) ναυαρχική διοίκηση (16 Απριλίου 1821), και ειδικά μετά από τη διήμερη εν τάξει Μάχη τού Βαλτετσίου (12-13 Μαΐου 1821), ο αγώνας των Ελλήνων εξελίχθηκε σε εθνοαπελευθερωτικό πόλεμο, όπως ευλόγως ονοματοδοτείται η καθ' ημάς “Επανάσταση τού 1821” στη διεθνή βιβλιογραφία, ήτοι ως ο Πόλεμος τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας (The War of Greek Independence).

Ήδη όμως τότε, από τον απαγχονισμό τού θρησκευτικού ηγέτη των Ελλήνων (Πατριάρχου
Γρηγορίου Ε΄ ), την 10 Απριλίου 1821, και τις μαζικές σφαγές χιλιάδων αμάχων στην Κωνσταντινούπολη, εκείνος ο πόλεμος κλιμακώθηκε κατά χαοτικό τρόπο στον χρονικά πρώτο ολοκληρωτικό στρατηγικό πόλεμο (total war / strategic warfare) στην Παγκόσμια Ιστορία, δηλαδή σε έναν πόλεμο μέχρις εσχάτων με εκατέρωθεν στρατηγικά πλήγματα (μαζικές σφαγές) κατά δεκάδων χιλιάδων αμάχων, Ελλήνων και Τούρκων: Ελλήνων αμάχων στην Κωνσταντινούπολη, Θεσσαλονίκη, Κασσάνδρα, Νάουσα, Κυδωνιές, Κουσάντασι (Αϊβαλί), Σμύρνη, Κύπρο, Κρήτη, Σαμοθράκη, Χίο, Κάσσο, Ψαρά, Μεσολόγγι και δυτική Πελοπόννησο, και Τούρκων αμάχων στην Τριπολιτσά, Νεόκαστρο, Κόρινθο και Αθήνα. Τότε οι Χριστιανοί ραγιάδες πολεμούσαν πλέον ως έθνος υπό γενοκτονιακό διωγμό, όπως ρητά και απερίφραστα διατυπώθηκε στο τελεσίγραφο πολέμου τής Ρωσίας κατά τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (6/7/1821):

“            Ό,τι προ παντός άλλου εφοβείτο ο αυτοκράτωρ [Τσάρος] ήτο μήπως η Πύλη ενισχύουσα διά τής διαγωγής της το επιχείρημα των προταιτίων τής επαναστάσεως, ενομιμοποίει εξ ανάγκης ένοπλον αντίστασιν εις αποτροπήν τού παντελούς αφανισμού τού ελληνικού λαού και τής θρησκείας, ην πρεσβεύει. […]
Ουδέποτε άλλοτε εν τη οθωμανική αυτοκρατορία γενική προγραφή έπεσεν επί ολόκληρον έθνος, ούτε τόσον αναισχύντως εξυβρίσθη η χριστιανική θρησκεία. […] Βέβαιον κατά δυστυχίαν είναι, ότι η Πύλη δεν καταδιώκει μόνον τούς ταραχοποιούς και τούς οπαδούς των, αλλά όλον το ελληνικόν έθνος, […] και αναγκάζει την χριστιανοσύνην να εκλέξη έν εκ των δύο· ή να μη μένη ακίνητος θεατής τής εξολοθρεύσεως χριστιανικού λαού, ή να ανέχεται κατάστασιν πραγμάτων τείνουσαν εις διατάραξιν τής ειρήνης, ην ηγόρασε διά τόσων θυσιών. […]
Άν […] η τουρκική κυβέρνησις δείξη ότι πράττει αύτη ανεπηρεάστως τα περί ων ο λόγος κακά, δεν μένει τότε παρά να ειδοποιηθή από τού νυν ότι καθίσταται φανερά πολέμιος προς όλον τον χριστιανικόν κόσμον, ότι νομιμοποιεί την ιδίαν υπεράσπισιν των Ελλήνων πολεμούντων εις αποφυγήν τής αφεύκτου φθοράς των.

Όπως διαφαίνεται στο τελεσίγραφο, εκείνος ο πόλεμος εκτός από ολοκληρωτικός ήταν και θρησκευτικός, και μάλιστα με πρόδηλη εμφυλιακή διάσταση, όπως π.χ. συνέβη στην Κρήτη όπου οι ελληνογενείς Χριστιανοί (55% τού πληθυσμού τής Κρήτης) πολέμησαν επί τρία χρόνια (1821-1824) κατά των ελληνογενών Μουσουλμάνων (45% τού πληθυσμού) τής μεγαλονήσου.
Εκείνος ο πόλεμος κλιμακώθηκε ακόμη περισσότερο σε περιφερειακό (διηπειρωτικό) πόλεμο (regional war) από το 1823, όταν η Κρήτη προμαχούσε κατά στρατευμάτων τριών ηπείρων Ασία,
Αφρική και Οθωμανική Ευρώπη που επέπεσαν ταυτόχρονα επί τής μεγαλονήσου, ενώ στον επόμενο χρόνο ο Ελληνικός Στόλος καταναυμάχησε συνενωμένους πολεμικούς στόλους, επίσης από τρεις ηπείρους (Ασία, Αφρική και Ευρώπη), στη Μάχη τού Αιγαίου, που συνιστούσε μία αλληλοδιαδοχή δέκα (10) επί μέρους ναυμαχιών (30 Ιουλίου - 2 Νοεμβρίου 1824) και έληξε με πολεμική νίκη των Ελλήνων και πολιτική δικαίωση τής ελληνικής διπλωματίας. Ειδικότερα, αμέσως μετά τη Μάχη τού Αιγαίου η μεν Αγγλία αναγνώρισε την Ελληνική Κυβέρνηση (7 Νοεμβρίου 1824) οι δε άλλες Μεγάλες Δυνάμεις άρχισαν να μεταστρέφονται σταδιακά υπέρ τής Ελλάδος και κατά τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Είναι εκπληκτικό ότι εν μέσω εκείνου τού χαοτικού πολέμου (που ήταν εθνικός και ταυτόχρονα θρησκευτικός, ολοκληρωτικός και περιφερειακός), οι Έλληνες κατόρθωσαν όχι μόνο να αποτρέψουν τη φυσική τους εξόντωση ως γένος, αλλά και να κατανικήσουν όλα τα στρατεύματα και να καταναυμαχήσουν όλους τούς στόλους που ο Σουλτάνος εξακόντισε εναντίον τού Μωριά και τής Ρούμελης το 1821-1824. Επιπλέον η ελληνική εξωτερική πολιτική πέτυχε τελικά τη στρατιωτική εμπλοκή των Μεγάλων Δυνάμεων, ήτοι των Αγγλίας-Γαλλίας-Ρωσίας στο Ναυαρίνο (1827), τής Γαλλίας στον Μωριά (1828-1829) και τής Ρωσίας στην ανατολική Βαλκανική (1828-1829) υπέρ τής Ελλάδος προς διευρωπαϊκή αντιστάθμιση τής περιφερειακής κλιμάκωσης τού πολέμου από την Πύλη (1824-1828), ήτοι προς στρατηγική αντιστάθμιση τής εμπλοκής αιγυπτιοαφρικανικών στρατευμάτων και στόλων σε εκείνον τον χαοτικό περιφερειακό πόλεμο στη Ν.Α. Ευρώπη και στην ανατολική Μεσόγειο (1823-1833), προμαχούντων των Ελλήνων.


IΙΙ. Στατική αναλυτική προσέγγιση τού 1821

Ως χαοτικό φαινόμενο, ο Πόλεμος τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας, όσον αφορά στη δυναμική τής κλιμάκωσής του από τοπική εξέγερση στη Μολδοβλαχία σε μείζον γεωπολιτικό φαινόμενο, είναι μάλλον δύσκολο να αναλυθεί επαρκώς με μόνον τα παραδοσιακά (αιτιοκρατικά, ευθύγραμμα και στατικά) εργαλεία τής επιστήμης τής Ιστορίας, που αναπτύχθηκαν στο παρελθόν για να αναλύουν άλλα είδη (συστημικού παρά χαοτικού) πολέμου, δηλαδή πολέμου μεταξύ ηγεμόνων, μοναρχών, πόλεων, κρατών ή αυτοκρατοριών.
Ενδεικτικά, σχεδόν όλοι οι ιστορικοί ανέλυσαν τον Πόλεμο τής Ελληνικής Ανε-ξαρτησίας ως μία χρονική διαδοχή γεγονότων (μαχών, διπλωματικών ενεργειών κ.ο.κ.) σε ένα πλαίσιο δυαδικών σχέσεων (Αγγλίας-Ελλάδος, Ρωσίας-Ελλάδος κ.τ.λ.), που είναι ανεπαρκές για την ανάλυση τής δυναμικής εκείνου τού πολέμου, ήτοι ενός πολέμου ραγιάδων κατά αυτοκρατορίας, με ταυτόχρονη αντιπαράθεση των ραγιάδων προς όλες τις Μεγάλες Δυνάμεις το 1821-1824, και μάλιστα ραγιάδων που είχαν προγραφεί προς γενοκτονιακή εξόντωση το 1821-1825.

Ενδεικτικά, πολλοί Έλληνες ιστοριοδίφες ερίζουν περί τού από πού άρχισε η Επανάσταση στον ελλαδικό χώρο (Αίγιο, Πάτρα, Καλαμάτα, Μάνη κ.τ.λ.), ενώ είναι ιστορικά καταγεγραμμένος ο σχεδιασμός τής Φιλικής Εταιρείας για ταυτόχρονη έκρηξη τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας σε όσον το δυνατόν περισσότερα μέτωπα προς (χαοτικό) στρατηγικό περισπασμό και αποπροσανατολισμό των Οσμανιδών. Αλλά και περιφανείς ιστορικοί απέτυχαν να επεξηγήσουν
παράδοξα (αλλά εν τούτοις θεμελιώδη) φαινόμενα τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας: π.χ. ο Σπυρίδων Τρικούπης, σκεπτόμενος προφανώς σε παραδοσιακό πλαίσιο ανάλυσης, ήτοι με τη μέθοδο τής στατικής συγκρισιολογίας (comparative statics), χαρακτήρισε ως παράδοξο μεταβολή” την ταχύτατη μετάλλαξη των εμπολέμων Mωραϊτών από άναρχο όχλο ενόπλων που ηττήθηκε (γελοιωδώς) στην Καρύταινα (30 Μαρτίου 1821) και στην Πάτρα (3 Απριλίου 1821) σε ένα διατεταγμένο στράτευμα που μετά από 40 ημέρες νίκησε (ενδόξως) στο Βαλτέτσι (12-13 Μαΐου 1821) και αμέσως στη συνέχεια στα Δολιανά-Βέρβενα (18 Μαΐου 1821), επί λέξει    ως εξής:

Είδαμεν τούς Έλληνας έως χθες διασκορπιζομένους και φεύγοντας απέμπροσθεν των εχθρών οσάκις και όπου τούς συνήντων· επί δε τής περί ής ο λόγος μάχης [στο Βαλτέτσι] βλέπομεν αυτούς τούτους νικώντας διά τής επιμονής των και γενναιότητος · και το παραδοξότερον, τούς βλέπομεν νικώντας αφού τρισχίλιοι εκλεκτοί Αλβανοί επεδυνάμωσαν τούς εχθρούς, και ενώ πρώτην φοράν εγένετο πόλεμος υπό την γενικήν οδηγίαν αρχηγού εμπείρου [τού Μουσταφάμπεη] και δυναμένου ως εκ τής υψηλής θέσεώς του να βραβεύση τούς νικητάς.
Η παράδοξος αύτη μεταβολή δεν προήλθεν εξ ελλείψεως των Τούρκων, ων και το πολεμικόν σχέδιον ήτον ορθόν, και η γενναιότης μεγάλη· αλλ’ οφείλεται όλη εις την γενναίαν απόφασιν των εν τω χωρίω ολίγων Ελλήνων να νικήσωσιν ή να αποθάνωσιν, εις την θερμήν συνδρομήν των έξωθεν επιβοηθησάντων, και εις το εκ τής συχνής συναντήσεως των εχθρών γεννώμενον κατ’ ολίγον θάρρος.

Η ως άνω ανάλυση τού Τρικούπη είναι επιστημονικώς ανεπαρκής, διότι δεν επεξηγεί επακριβώς το “παράδοξον”“παραδοξότερον”) τής ταχύτατης μετάλλαξης τής μαχητικής ικανότητας των Μωραϊτών. Ειδικότερα, ο Τρικούπης προσδιορίζει την “παράδοξον μεταβολήν” ταυτολογικώς, ως οφειλομένη, μεταξύ άλλων, εις την γενναίαν απόφασιν των εν τω χωρίω ολίγων Ελλήνων να νικήσωσιν ή να αποθάνωσιν και επίσης εις την θερμήν συνδρομήν των έξωθεν επιβοηθησάντων. Αλλά το βασικό ερώτημα είναι εις ποία ακριβώς αίτια οφείλεται εκείνη η γενναία απόφασις”, και ποία επίσης συγκεκριμένα αίτια παρώθησαν τούς Μωραΐτες να προσφέρουν θερμήν συνδρομήν ο ένας στον άλλο. Τέτοια αίτια (που επέδρασαν στο Βαλτέτσι, ενώ ήσαν ανύπαρκτα προηγουμένως στην Καρύταινα και στην Πάτρα) ο Τρικούπης δεν τα προσδιορίζει.
Τέτοιες ταυτολογικές (και άρα ανεπαρκείς) επαγωγικές επεξηγήσεις ή αναγωγικές ερμηνείες βρίθουν σε πολλά ιστορήματα για τον (χαοτικό) Πόλεμο τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας.
Ως ένα άλλο παράδειγμα στατικής (και όχι δυναμικής) σκέψεως, ο Κωνσταντίνος
Παπαρρηγόπουλος αιτιάται το Πατριαρχείο ότι απέτυχε να μεθοδεύσει τη διάδοση (και όχι απλώς προάσπιση) τής ελληνικής γλώσσας στη Βαλκανική, δηλαδή ότι απέτυχε να εξελληνίσει συστηματικά τούς αλλογλώσσους Σλαύους κατά τη διάρκεια τής Τουρκοκρατίας, επί λέξει ως εξής:

“Το κεφαλαιώδες τούτο καθήκον [τού Πατριαρχείου] ήτο η κραταίωσις τού ελληνισμού διά τής διαδόσεως τής ελληνικής γλώσσης εις τας διαφόρους εκείνας φυλάς. ουδ’ ήτο το πράγμα δυσκατόρθωτον. […] Το πράγμα ήτο ου μόνον απαραίτητον, αλλά και εύκολον, η δε ευκολία αύτη διήρκεσεν επί 400 περίπου έτη.
Δεν λέγομεν ότι το πατριαρχείον ουδαμώς ενόησε την εντολήν αυτού ταύτην, αλλά βεβαίως δεν επέμεινεν αποχρώντως και επιτηδείως εις την εκπλήρωσιν αυτής, ώστε καθ’ ήν στιγμήν πρό τινων ενιαυτών ύψωσεν πάλιν την κεφαλήν η φυλετική διαίρεσις, οι ετερόφωνοι Βούλγαροι ευρέθησαν πολυαριθμότατοι μεν επέκεινα τού Αίμου, ουκ ευάριθμοι δε και εις την βορειοτέραν Θράκην και εις την βορειοτέραν Μακεδονίαν. Τούτο δε είναι ο μέγιστος έλεγχος, όν δικαιούμεθα να απευθύνωμεν κατά τού πατριαρχείου από τής αλώσεως μέχρι των τελευταίων χρόνων.”

Στην παραπάνω επιχειρηματολογία, ο Παπαρρηγόπουλος προέβη κατ’ αρχήν σε έναν αυθαίρετο δεοντολογικό ισχυρισμό ότι το “κεφαλαιώδες καθήκον” τής Εκκλησίας ήταν “η κραταίωσις τού ελληνισμού διά τής διαδόσεως τής ελληνικής γλώσσης”, ενώ το πρώτιστο καθήκον τού Πατριαρχείου ήταν εκ των πραγμάτων, υπό τις τότε συνθήκες, η διάσωση (και όχι “κραταίωση”) τού υπόδουλου Ελληνισμού από τον θανάσιμο κίνδυνο τής Οσμανικής γενοκτονίας των Ελλήνων, ειδικά μετά τις γενοκτονιακές αποφάσεις τού Σουλτάνου Σελήμ Α΄ Γιαβούζ (1512-1520) κατά των Ελλήνων και τής Εκκλησίας. Το πόσο υπαρκτό ήταν το φάσμα τής γενοκτονίας των Ελλήνων από τούς Οσμανίδες, συνοψίζεται επιγραμματικά στην έκκληση (που τιτλοφορήθηκε “Δηλοποίησις”) τής Ελληνικής Κυβέρνησης (επί προεδρίας Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου) προς την Ιερά Συμμαχία την 31/8/1822, επί λέξει ως εξής:

Η ερωπαϊκ Τουρκα, ᾿Ασα κα ᾿Αφρική ξοπλζονται μιλλμεναι πρς λλλας δι ν ποστηρξωσι τν σιδηρν χερα τν καταπισασαν τοσοτον χρνον τ λληνικν θνος κα τενουσαν λως ες τ ν τ ξολοθρεσ.

Σε αυτό το πλαίσιο, η διάσωση τού υπόδουλου Ελληνισμού εξηρτάτο από δύο θεμελιώδεις προϋποθέσεις: Την προάσπιση τής ελληνικής γλώσσας και τη συστηματική αποφυγή παρόξυνσης τού ασιατικού “εθνοκτονικού θηρίου”. Όσον αφορά στη δεύτερη προϋπόθεση, ο Παπαρρηγόπουλος προφανώς υπετίμησε την εξουσιαστική αντιληπτικότητα εκείνου τού θηρίου, όταν γράφει (χωρίς να τεκμηριώνει) ότι “αποχρώντως και επιτηδείως” (δηλαδή “κάτω από τη μύτη” τής ασιατικής δυναστείας των Οσμανιδών) το Πατριαρχείο (δήθεν) μπορούσε να υλοποιήσει μία “επιθετική” πολιτική πολιτισμικής επέκτασης τού Ελληνισμού, χωρίς τον κίνδυνο εθνοκτόνου αντίδρασης τής Πύλης.
Δηλαδή σε σύγχρονη ορολογία, αυτός ο ισχυρισμός τού Παπαρρηγόπουλου παραβιάζει μία θεμελιώδη αρχή τής στρατηγικής (μαθηματική “θεωρία των παιγνίων”) σύμφωνα με την οποία κάθε σώφρων ηγέτης (όπως οι ηγήτορες τού Πατριαρχείου) οφείλει να υποθέτει, στη χάραξη τής στρατηγικής του, ότι ο αντίπαλος (όπως η Οσμανική δυναστεία) έχει τουλάχιστον την ίδια πληροφόρηση και την ίδια οξυδέρκεια. Εξ άλλου, εάν η Οσμανίδες ήσαν τόσο αφελείς σε σχέση με το Πατριαρχείο όσον υπονοεί ο Παπαρρηγόπουλος, τότε πώς συγκρότησαν και εξουσίαζαν επί αιώνες μία αυτοκρατορία;
Επιπλέον, όταν ο Παπαρρηγόπουλος παραθέτει τα πλεονεκτήματα τού Πατριαρχείου (“ενότης και ομοφροσύνη” ) για εκείνο το κολοσσιαίο έργο εξελληνισμού των άλλογλώσσων Βαλκανίων, φέρεται να παραβλέπει ότι εκείνα τα πλεονεκτήματα ήσαν μάλλον επιφαινόμενα διότι ήσαν δυνητικώς πρόσκαιρα: Εάν η Οσμανική Δυναστεία έκρινε ότι απειλείτο από τον καθ’ υπόθεση εξελληνισμό των Βαλκανίων, τότε μπορούσε κατ’ ελάχιστον μεν να καταργήσει τα εν λόγω “πλεονεκτήματα”, κατά μείζον δε να αφανίσει αμέσως και αυτό το ίδιο το Πατριαρχείο. Επομένως ο Παπαρρηγόπουλος συγχέει αυτό που φαινομενικώς έδινε την εντύπωση (τακτικού) πλεονεκτήματος με αυτό που στην πραγματικότητα ήταν (ανακλητό) προνόμιο.
Προφανώς ο Παπαρρηγόπουλος εσκέπτετο στατικά μάλλον παρά δυναμικά, ενώ η μακραίωνη σχέση Πύλης-Πατριαρχείου ήταν κατ’ εξοχήν αναδραστική, ήτοι δυναμική. Επιπλέον εσκέπτετο μάλλον τακτικά παρά στρατηγικά, αφού ο ισχυρισμός του αντίκειται προς τη σύνθετη στρατηγική (“υψηλή πολιτική”) τής “Υψηλής Πύλης”, που στο εσωτερικό τής πολυεθνικής της αυτοκρατορίας ήταν ισορρόπως τόσο ομογενοποιητική (μέσω τού Χριστιανισμού και τού Μωαμεθανισμού) όσον και διαφοροποιητική και διχαστική (μέσω πολυγλωσσίας, πολυπολιτισμικότητας, δημογεροντίας κ.ο.κ.).
Πάνω από όλα, ο Παπαρρηγόπουλος δεν διεξήλθε επαρκώς την απόλυτη (άνευ εξαιρέσεως) εξελικτική αρχή τής Ιστορίας ότι ουδέν έθνος “κραταιώνεται” εάν δεν… απελευθερωθεί πρώτα, κατά κανόνα με αίμα στη δε περίπτωση τής ραγιαδικώς υπόδουλης Ελλάδος το 1453-1821, με πολύ αίμα.


IV. Δυναμική αναλυτική προσέγγιση τού 1821

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπό το πρίσμα τής χαοτικής δυναμικής του και των σουρεαλιστικών του επιπτώσεων, όπως το Ολοκαύτωμα, οι στρατηγικοί βομβαρδισμοί τρόμου (αμάχων), οι ατομικές καταστροφές τής Χιροσίμα και τού Ναγκασάκι, ο αυτοδιασυρμός τής Γερμανίας ως πολιτισμικής δυνάμεως, η μεταπο-λεμική γελοιοποίηση των αποικιακών αυτοκρατοριών (σε Ινδία, Αλγερία, Αίγυπτο κ.τ.λ.) αναπτύχθηκε ο κλάδος τής δυναμικής στρατηγικής ανάλυσης, που σε συνδυασμό με τα παραδοσιακά μεθοδολογικά εργαλεία τής ιστορικής επιστήμης δημιουργεί νέες δυνατότητες για ανάλυση τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας ως δυναμικώς εξελιχθέντος φαινομένου πολυμερούς και χαοτικής αντιπαλότητας.
     Ειδικότερα, ο Πόλεμος τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας σηματοδοτήθηκε από τη δυναμική συνύπαρξη πολλαπλών αντιπαραθετικών ή συνεργιστικών δυαδισμών, π.χ.:


Έλληνες / Τούρκοι,
Έλληνες / Ιερά Συμμαχία,
Έλληνες / Αγγλία,
Έλληνες / Αυστρία,
Έλληνες / Γαλλία,
Έλληνες / Ρωσία,
Έλληνες / Φιλέλληνες,
Έλληνες / Αιγύπτιοι,
Έλληνες / Βαρβαρία,
Έλληνες / Αρβανίτες (Χριστιανοί),
Έλληνες / Αλβανοί (Μωαμεθανοί),
Ελλαδίτες / Φαναριώτες,
Ελλαδίτες / Έλληνες Μ. Ασίας,
Ελλαδίτες / Νησιώτες,
Μωραΐτες / Ρουμελιώτες,

Τούρκοι / Αιγύπτιοι,
Τούρκοι / Αλβανοί,
Τούρκοι / Περσία,
Τούρκοι / Ιερά Συμμαχία
Τούρκοι / Αγγλία,
Τούρκοι / Ρωσία,

Χριστιανοί / Μωαμεθανοί,
Ορθόδοξοι / Καθολικοί,

Αγγλία / Ιερά Συμμαχία,
Αγγλία / Ρωσία,
Αγγλία / Γαλλία,
Αυστρία / Ρωσία,
Η.Π.Α. / Αποικιακές Δυνάμεις,
κ.τ.λ

.
Οι παραπάνω δυαδικές σχέσεις υποδηλώνουν τριαδικές σχέσεις π.χ. οι δύο δυαδικές σχέσεις Έλληνες-Αγγλία και Τούρκοι-Αγγλία υπονοούν μία τριαδική σχέση μεταξύ Ελλήνων, Τούρκων και Αγγλίας τετραδικές σχέσεις, πενταδικές σχέσεις κ.ο.κ.
Ως παράδειγμα, το τελεσίγραφο πολέμου τής Ρωσίας κατά τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και υπέρ των Ελλήνων (6 Ιουλίου 1821) μπορεί να αναλυθεί επαρκώς στο πλαίσιο τής τριαδικής σχέσεως Ρωσία-Ελλάδα-Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αλλά η αδυναμία τής Ρωσίας κατά τούς επόμενους μήνες να πραγματοποιήσει όσα απειλούσε με το τελεσίγραφο, ώστε να σταματήσει τη σφαγή Ελλήνων αμάχων από τούς Οθωμανούς, μπορεί να αναλυθεί επαρκώς μόνον στο πλαίσιο τής εξαδικής (πολυπαραμετρικής και κυρίως δυναμικής) σχέσεως Ρωσία-Ελλάδα-Οθωμανική Αυτοκρατορία-Αυστρία-Αγγλία-Γαλλία.
Τέτοιες σχέσεις (δυαδικές κ.τ.λ.) μπορούν να προσομοιωθούν (modeled/ simulated) από συζευγμένα συστήματα διαφορικών εξισώσεων. Οι μεταβλητές (variables) σε αυτές τις εξισώσεις αφορούν στρατηγικούς και τακτικούς παράγοντες τού πολέμου όπως πληθυσμός υπό τον έλεγχο κάθε αντιπάλου, οικονομικά μέσα και εξοπλισμοί κάθε αντιπάλου, βαθμός αποκλίσεως από τον στρατηγικό στόχο κάθε αντιπάλου, βαθμός επιρροής κάθε αντιπάλου επί των Μεγάλων Δυνάμεων, ένταση και έκταση εμφυλιακών διαμαχών, κ.τ.λ. σε δεδομένο χρόνο. Οι εξισώσεις αυτές προσδιορίζουν πώς οι τιμές αυτών των μεταβλητών αλλάζουν με την πάροδο τού χρόνου, μέσα από μια διαδικασία αλληλεπίδρασης (αντιμαχίας ή συνέργειας) σε μία διαδοχή χρονικών περιόδων. Ως παράδειγμα, η επιδιωκόμενη μεταβολή (στην επόμενη περίοδο) στον πληθυσμό που ελέγχει (στην παρούσα περίοδο) κάθε αντίπαλος, είναι συνάρτηση όχι μόνο τού πληθυσμού που ήδη αυτός ελέγχει (στην παρούσα περίοδο) αλλά και τού υπολοίπου πληθυσμού που ελέγχει ο αντίπαλος (στην παρούσα περίοδο).
Ένα τέτοιο σύστημα μπορεί να είναι σταθερό (stable) ή ασταθές (unstable): Εάν και οι δύο αντίπαλοι συγκλίνουν στην επίτευξη τού στρατηγικού τους στόχου με την πάροδο τού χρόνου, ανεξαρτήτως αρχικών συνθηκών, τότε το (δυναμικό) σύστημα είναι σταθερό· διαφορετικά το σύστημα είναι ασταθές.
Κάτω από ορισμένες συνθήκες τα μη γραμμικά δυναμικά συστήματα παρουσιάζουν μεγάλο βαθμό ευαίσθητης εξάρτησης (sensitive dependence) από τις αρχικές συνθήκες (initial conditions): Μικρές ή και απειροελάχιστες αλλαγές στις αρχικές συνθήκες μπορούν να επιφέρουν μεγάλες μεταβολές στην έκβαση ενός πολέμου και έτσι να καθορίσουν ακόμα και ποιος θα είναι ο νικητής και ποιος ο ηττημένος.
Ενδεικτικά, ο χρονισμός τής έναρξης τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας συνέτεινε καθοριστικά στην τελική ευόδωση τού εθνοαπελευθερωτικού αγώνα των ραγιάδων. Ειδικότερα, παρότι οι Μωραΐτες τον Μάρτιο τού 1821 ήσαν από στρατιωτική άποψη απόλεμοι, ανοργάνωτοι, ανεκπαίδευτοι και απρομήθευτοι, εν τούτοις οι Φιλικοί θεώρησαν τότε (ορθώς) ότι ο προσωρινός περισπασμός τής Ιεράς Συμμαχίας με τη στρατιωτική εισβολή των Αυστριακών στρατευμάτων στην Ιταλία την 23 Μαρτίου 1821 (100.000 άνδρες), και ταυτόχρονα ο προσωρινός περισπασμός τής Πύλης στο μέτωπο τής Ηπείρου κατά τού Αλή Πασά (60.000 άνδρες), στο μέτωπο τής Μολδοβλαχίας (20.000 άνδρες) και αργότερα στο μέτωπο τής Περσίας (12.000 άνδρες), και η εξ αυτών τακτική απίσχναση των οθωμανικών στρατευμάτων στον Μοριά (σε μόνον 11.000 άνδρες), είχαν καταστήσει συνδυαστικώς την 25 Μαρτίου 1821 βέλτιστο χρόνο για την καθολική έκρηξη τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας σε πολλαπλά μέτωπα στον ελλαδικό χώρο: Το γεωπολιτικό περιβάλλον ήταν δυσμενές σε βάρος των Ελλήνων τότε (1821), με όλες τις Μεγάλες Δυνάμεις εχθρικώς διακείμενες κατά τής ανεξαρτησίας τής Ελλάδος στην μεταναπολεόντεια εποχή· αλλά εάν οι Έλληνες κατόρθωναν να καταλάβουν την Τριπολιτσά ταχύτατα, εντός τού 1821, όσο διαρκούσαν εκείνοι οι στρατηγικοί περισπασμοί, τότε η κατάληψη τής πρωτεύουσας τού Μοριά θα έθετε όλον τον Μωριά υπό ελληνικό έλεγχο, θα συνέτεινε στην ίδρυση και εδραίωση τής Ελληνικής Πολιτείας και θα προξενούσε μία δυναμική χαοτικού πολέμου που τελικά τη μεν Ελλάδα θα ανόρθωνε τη δε Οθωμανική Αυτοκρατορία θα διέλυε.

Το φαινόμενο τής ευαισθησίας των μη γραμμικών δυναμικών συστημάτων στις αρχικές συνθήκες, που έχει γίνει γνωστό ως το φαινόμενο τής πεταλούδας (butterfly effect) και αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό αναγωγικό παράδειγμα τής Θεωρίας τού Χάους, αναδεικνύει την τεράστια σημασία που είχαν οι αρχικές συνθήκες στην ευόδωση τού Αγώνα τής Ανεξαρτησίας, όπως π.χ. (α) η πολιτιστική προετοιμασία τού έθνους μέσω τής Εκπαιδευτικής Επαναστάσεως (1797-1821) υπό τη σκέπη τής Ορθοδόξου Εκκλησίας με την καθοριστική συνέργεια τού Ελληνικού Διαφωτισμού, (β) η σφυρηλάτηση τής πολεμικής ενότητας των ραγιάδων από τη Φιλική Εταιρεία το 1816-1822, (γ) η στρατηγική επικέντρωση των Ελλήνων στην κατάληψη τής Τριπολιτσάς, (δ) ο ταυτόχρονος περισπασμός τής Ιεράς Συμμαχίας και τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε πολλαπλά μέτωπα, και (ε) ο συνακόλουθος βέλτιστος για τούς Έλληνες χρονισμός (timing) τής έναρξης των εχθροπραξιών.
Είναι αξιοσημείωτο ότι σήμερα υπό το αναλυτικό πρίσμα τής Θεωρίας τού Χάους μπορούμε πλέον μετά από 1900 χρόνια να κατανοήσουμε επακριβώς το εμβριθές νόημα τής Ευαγγελικής εννοίας πλήρωμα τού χρόνου στην Αποστολική φράση τε δ λθεν τ πλρωμα το χρνου, ξαπστειλεν Θες τν υἱὸν ατο. Στο ίδιο αναλυτικό πλαίσιο, το “πλήρωμα τού χρόνου” για την εθνική αναγέννηση και την πολιτειακή ανεξαρτησία τού υπόδουλου γένους των Ελλήνων ήταν (για γεωστρατηγικούς και συμβολικούς λόγους) η 25 Μαρτίου 1821.

Γενικά, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η θεωρητική και εμπειρική έρευνα όσον αφορά σε μη γραμμικά δυναμικά συστήματα (non-linear dynamic systems) είχε μεγάλο αντίκτυπο σε πολλές επιστήμες, όπως Φυσική, Χημεία, Γεωλογία, Μετερεωλογία, Οικονομικά (Mandelbrot 1983, Weidlich & Haag 1983, Prigogine & Stengers 1984, Gleick 1987, Rosser & M. Rosser 1997). Εκτεταμένη εφαρμογή συναφών θεωρητικών υποδειγμάτων έγινε στη στρατηγική ανάλυση, π.χ. για την προσομείωση πολεμικών επιχειρήσεων ή ανταρτοπολέμου, όπως επίσης και για την ανάλυση ανταγωνισμού εξοπλισμών μεταξύ δύο ή περισσοτέρων δυνάμεων (Richardson 1960, Gillespie & Zinnes 1976, Schrodt 1978, Lucier 1979, Stoll 1982, Intriligator & Brito 1982). Εν τούτοις οι θεωρητικοί τής ιστορίας δεν έχουν αξιοποιήσει μέχρι σήμερα την ανάλυση δυναμικών συστημάτων προκειμένου να εμβαδύνουν και επεξηγήσουν περίπλοκα (και δη χαοτικά) ιστορικά φαινόμενα, όπως ήταν ο Πόλεμος τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας. Βασικά θέματα τής εν λόγω ανάλυσης σκιαγραφούνται στη συνέχεια.
Περίπλοκη δυναμική (complex dynamics). Η θεωρητική ανάλυση μη γραμμικών δυναμικών συστημάτων έχει αναδείξει το ενδεχόμενο ένα σύστημα αντιπαλότητας ή/και συνέργειας, να παρουσιάζει κατά την εξέλιξή του μία περίπλοκη δυναμική παρότι εκ πρώτης όψεως το σύστημα μπορεί να φαίνεται απλό ή και απλοϊκό στην αρχική μορφή του (May 1976).
Ενδεικτικά, πολλοί ιστοριοδίφες περιέγραψαν και χαρακτήρισαν τον Πόλεμο τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας ως επανάσταση καταπιεζομένων κατά καταπιεστών, ενώ όπως σκιαγραφήθηκε παραπάνω αποτέλεσε φαινόμενο με περίπλοκη δυναμική και χαοτικά αποτελέσματα.
Ως περίπλοκη δυναμική ορίζεται η συμπεριφορά ενός συστήματος που δεν συγκλίνει σε σημείο ισορροπίας (equilibrium point) ή σε περιοδικό οριακό κύκλο (periodic limit cycle), ή ενός συστήματος που “εκρήγνυνται” χαοτικώς δηλαδή οι μεταβλητές του προσλαμβάνουν τιμές που τείνουν στο (θετικό ή αρνητικό) άπειρο με την πάροδο τού χρόνου παρότι ο αρχικός (δομικός) προσδιορισμός τού συστήματος είναι αποκλειστικά αιτιοκρατικός (deterministic), δηλαδή δεν εμπεριέχει καμμία πιθανολογική (stochastic) παράμετρο ή μεταβλητή (Day 1995).
Ως παράδειγμα χαοτικής “έκρηξης” δυναμικού συστήματος, παρότι ο Πόλεμος τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας είχε συγκεκριμένη στόχευση (εθνική ανεξαρτησία) για τούς Έλληνες, εντούτοις είχε χαοτικές επιπτώσεις όχι μόνον για την Οθωμανική Αυτοκρατορία αλλά και για τις Μεγάλες Δυνάμεις, ήτοι για την μεταναπολεόντεια συντηρητική τάξη πραγμάτων (status quo), όπως επιγραμματικά συνόψισε ο Άγγλος ιστορικός Eric Hobsbawm:

Μόνο μία από τις επαναστάσεις τού 1820-1822 κατόρθωσε να αναπτυχθεί: Η Ελληνική εξέγερση τού 1821. Ως αποτέλεσμα, η Ελλάδα κατέστη τότε η πηγή έμπνευσης τού διεθνούς φιλελευθερισμού, και ο φιλελληνισμόςδιεδραμάτισε έναν ρόλο στην κινητοποίηση τής Ευρωπαϊκής Αριστεράς στη δεκαετία τού 1820 ανάλογο με εκείνον που επρόκειτο να διαδραματίσει η διεθνής υποστήριξη τής Ισπανικής Δημοκρατίας στη δεκαετία τού 1930.”

Μη χαοτικά συστήματα. Στον διανυσματικό χώρο όπου απεικονίζεται ένα δυναμικό σύστημα, ελκυστής (attractor) είναι κάθε σημείo, γραμμή ή περιοχή, προς την οποία το σύστημα συγκλίνει κατά ασυμπτωτικό τρόπο.
Ενδεικτικά, στον Πόλεμο τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας, το πρόταγμα τής εθνικής ανεξαρτησίας (και όχι αυτονομίας) με το σύνολο των συναφών χαρακτηριστικών τής ανεξαρτησίας (εθνικός στρατός, εθνική κυριαρχία, σύνταγμα, εθνική παιδεία κ.τ.λ.) αποτέλεσε τον κορυφαίο ελκυστή τού απελευθερωτικού αγώνα: Παρά την αλληλουχία διακυμάνσεων ή και προσωρινών αποκλίσεων στην εξέλιξη τού πολυετούς Αγώνα τής Ανεξαρτησίας των Ελλήνων άλλοτε λόγω καταστροφών, όπως η ήττα στη Μολδοβλαχία σε τακτικό επίπεδο, άλλοτε λόγω ελλείψεως οικονομικών μέσων, όπως στην Καταστροφή των Ψαρών και στην Άλωση τού Μεσολογγίου, άλλοτε λόγω εμφυλιακών διαμαχών, και άλλοτε λόγω διπλωματικών δολοπλοκιών ή παλινωδιών των Μεγάλων Δυνάμεων εν τούτοις οι εμπόλεμοι Έλληνες συνέκλιναν όλο και περισσότερο, χρόνο με τον χρόνο, προς τον στρατηγικό τους στόχο (τη διεθνή αναγνώριση τής εθνικής τους ανεξαρτησίας ) στη διάρκεια τής δωδεκαετίας 1821-1833.
Το πόσο σημαντικός ήταν εκείνος ο στρατηγικός στόχος (κορυφαίος ελκυστής τού εθνοαπελευθερωτικού αγώνα), διαφαίνεται από τον απόλυτο προσδιορισμό του στο άρθρο 43 τού Συντάγματος τού Άστρους (1823), επί λέξει ως εξής:
                                                         
Εναι πολύτως πηγορευμένον ες τ Βουλευτικν κα ᾿Εκτελεστικν ν συγκατατεθσιν ες ποιανδήποτε συνθήκην σκοπν χουσαν τν κατάργησιν τς πολιτικς το θνους πάρξεως κα νεξαρτησίας. ᾿Εν δ αναφαν τι τ ᾿Εκτελεστικν σμα περιεπλέχθη ες τοιαύτας παρανόμους συνθήκας, τ Βουλευτικν σμα χρεωστε ν κατηγορήσ τν Πρόεδρον [τής Κυβέρνησης], κα μετ τν λεγχον αυτο ν τν κηρύξ πρς τ θνος κπτωτον το ξιώματός του κα ν τν διευθύν ες τ γενικν κριτήριον [ανώτατο δικαστήριο] τς λλάδος, ς πεύθυνον σχάτης προδοσίας.

Επιπλέον, ένα μη γραμμικό δυναμικό σύστημα μπορεί να έχει πολλαπλούς ελκυστές (mutliple attractors). Κάθε τέτοιος ελκυστής έχει τη δική του λεκάνη ελκύσεως (basin of attraction), που είναι ένας χώρος όπου εάν βρεθή ένα σύστημα σε μία χρονική στιγμή, στη συνέχεια θα συγκλίνει προς τον εν λόγω ελκυστή (Lorenz 1992). Οι λεκάνες ελκύσεως είναι σαφώς διακεκριμένες μεταξύ τους μπορεί να εφάπτονται αλλά δεν αλληλοκαλύπτονται και χωρίζονται από τα όρια λεκάνης (basin boundaries).
Ο εθνοαπελευθερωτικός αγώνας των Ελλήνων είχε μάλλον πολλαπλούς (δύο) ελκυστές: πρώτον, το πρόταγμα τής διεθνούς αναγνώρισης τής Ελλάδος ως ανεξάρτητης χώρας και, δεύτερον, την αντιγενοκτονιακή προάσπισή τους μέσω τής προστασίας τής Ελλάδος ως προτεκτοράτου των Μεγάλων Δυνάμεων. Ενδεικτικά, όταν ο πόλεμος κλιμακώθηκε σε περιφερειακό πόλεμο με την εισβολή των Αιγυπτιοαφρικανών στην Ελλάδα (1825), και ειδικά όταν πλέον οι εισβολείς άρχισαν την εθνοκάθαρση τής Πελοποννήσου, οι εμπόλεμοι Έλληνες αναδιατάχθηκαν στρατηγικώς: Εξήλθαν τότε από την λεκάνη ελκύσεως τής εθνικής ανεξαρτησίας και εισήλθαν στη λεκάνη ελκύσεως τής αντιγενοκτονιακής προστασίας (σε βάρος τού μαξιμαλιστικού στόχου τής εθνικής ανεξαρτησίας). Όμως η ρητή απόρριψη από την Αγγλία (1825) τής έκκλησης των Ελλήνων για προστασία (προτεκτορατοποίηση), τούς επανατοποθέτησε αναγκαστικά στη λεκάνη ελκύσεως τής εθνικής ανεξαρτησίας. Έκτοτε (μέχρι το 1833) οι Έλληνες συνέχισαν την ασυμπτωτική προσέγγισή τους προς τον στρατηγικό τους στόχο (ανεξαρτησία). Ο χαρακτηρισμός ασυμπτωτική σημαίνει ότι η ανεξαρτησία τους ήταν αρχικώς σχετική μάλλον παρά απόλυτη (λόγω εθνικού χρέους, οικονομικών καταστροφών, πολιτειακών δυσλειτουργιών, εμφυλιακών διαμαχών, αλυτρωτικών βλέψεων και γεωστρατηγικών περιορισμών).

Χαοτική δυναμική (chaotic dynamics). Το αιτιοκρατικά χαοτικά συστήματα (deterministic chaotic systems) αποτελούν την πλέον γνωστή κατηγορία των μη γραμμικών δυναμικών συστημάτων, λόγω τού αναφερθέντος φαινομένου τής πεταλούδας, το οποίο έτυχε μεγάλης προβολής από τα μέσα ενημέρωσης ως η θεωρητική πιθανότητα τής πρόκλησης ενός τυφώνα από το πέταγμα μιας πεταλούδας στο άλλο ημισφαίριο τής γης (Lorenz 1963). Τα χαοτικά συστήματα δομικώς μεν συγκροτούνται αιτιοκρατικά παρότι φαινομενικώς εξελίσσονται κατά τυχαίο τρόπο, έχουν κλειστή μορφή δηλαδή δεν εκρήγνυνται αλλά εμφανίζουν τοπική αστάθεια και διέπονται από ευαίσθητη εξάρτηση σε αρχικές συνθήκες (Brock et al. 1991).
Σε ένα κατ αρχήν μη χαοτικό σύστημα, εάν ένας ελκυστής έχει ανώμαλη μορφή ως αποτελούμενος από πολλά σημεία με ακανόνιστη (μη μορφοποιημένη) κατανομή, τότε το σύστημα που συγκλίνει σε έναν τέτοιο ελκυστή μπορεί να εμφανίζει κατ αντιστοιχία ακανόνιστη και “άρρυθμη” συμπεριφορά. Σε τέτοια περίπτωση ο ελκυστής χαρακτηρίζεται ως παράξενος ελκυστής (strange attractor) και κατ ουσίαν καθιστά το σύστημα χαοτικό.

Ως παράδειγμα, η κραταιά και συντηρητική (μη χαοτική) Οθωμανική Αυτοκρατορία συνέκλινε (κατά χαοτικό όμως τρόπο) προς ένα παράξενο ελκυστή που συνίστατο σε έναν μονοδιάστατο και εν πολλοίς ακαθόριστο ή και αντιφατικό στρατηγικό σχεδιασμό, που περιελάμβανε, μεταξύ πολλών άλλων, (α) μη αναγνώριση οποιασδήποτε εξεγερμένης περιοχής ούτε κάν ως αυτόνομης επικρατείας (φόρου υποτελούς) το 1821-1827, αλλά μετέπειτα (1828-1829) αποδοχή τής αυτονομίας των Ελλήνων όταν όμως ήταν πολύ αργά πλέον για την Πύλη, (β) μη ισχυροποίηση των Αιγυπτίων μέχρι το 1823, αλλά από το 1824 συμμαχία με τούς Αιγυπτίους και (δυνητική) εκχώρηση σε αυτούς τής Κρήτης και τής Πελοποννήσου, (γ) αποφυγή πολέμου με τη Ρωσία, αλλά και συνεχείς προσβολές και προκλήσεις κατά τής Ρωσίας, όπως επίσης και κατάφωρες παραβιάσεις τής συνθήκης τού Κιουτσούκ-Καϊναρτζή το 1821-1827, κ.ο.κ. Το αποτέλεσμα εκείνης τής στρατηγικής παλινδρομικής “συγκλίσεως” τής Πύλης προς (στατική) διαιώνιση τής επικυριαρχίας της στον ελλαδικό χώρο, ήταν το απόλυτο (δυναμικό) χάος που κατέληξε στη συντριβή των αυτοκρατορικών στρατευμάτων στο Ικόνιο το 1832 (από τον αιγυπτιοαφρικανικό στρατό τού Ιμπραήμ, 4 χρόνια μετά την ήττα του στην Πελοπόννησο), στην πολιτειακή αναβάθμιση τής Ελλάδος στο πάνθεον των διεθνώς αναγνωρισμένων ανεξαρτήτων χωρών (1830, 1832, 1833) και στην ουσιαστική κατάρρευση τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ήτοι στην πολιτικοστρατιωτική και γεωστρατηγική υποβάθμισή της από ανεξάρτητη αυτοκρατορία σε ένα τερατόμορφο προτεκτοράτο τής Ρωσίας από το 1833.


V. Επίλογος

Οι θεωρητικοί πυλώνες τής δυναμικής ανάλυσης είναι χρήσιμοι ως μεθοδολογικά εργαλεία σε όσους ιστορικούς επιδιώκουν να αναδείξουν αφενός τη χαοτική δυναμική τού Πολέμου τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας, και αφετέρου την παγκόσμια σημασία που είχε (και συνεχίζει να έχει) εκείνος ο πόλεμος, τού οποίου τα εθνικά, ιδεολογικά και πολιτειακά προτάγματα ήσαν τόσο απειλητικά για την παγκόσμια αποικιακή και αυτοκρατορική τάξη πραγμάτων τότε, όσον είναι και για την πολιτισμικώς σαρωτική παγκοσμιοποίηση σήμερα απροκάλυπτα στρατοκρατική τότε, προσχηματικά τεχνοοικονομική σήμερα.
Συνοπτικά, η δυναμική ανάλυση και η θεωρία τού Χάους είναι χρήσιμες στον σύγχρονο ιστορικό όχι τόσον για τα μαθηματικά τους εργαλεία προς επαγωγική ανάλυση εμπειρικών υποθέσεων (empirical hypotheses) περί παρελθόντων φαινομένων διότι τότε η Ιστορία θα μαθηματικοποιείτο υπέρ τού δέοντος ως αναδρομική εφαρμογή στρατηγικής ανάλυσης στο παρελθόν (ενώ η στρατηγική ανάλυση αναλύει κατά κανόνα παρόντα ή μελλοντικά φαινόμενα) όσο για τα μεθοδολογικά τους εργαλεία (methodological tools) προς αναγωγική ανάλυση ιστορικών φαινομένων: Η ιστορική ανάλυση είναι κατά κανόνα αναγωγική, διότι ο ιστορικός καλείται να αναλύσει αίτια και επιπτώσεις σε εξελικτικό (και άρα δυναμικό) πλαίσιο, ερειδόμενος επί πληροφόρησης (ιστορικά δεδομένα) η οποία καθίσταται όλο και περισσότερο ελλειπής καθώς ο χρόνος τού ιστορικού φαινομένου απομακρύνεται στο παρελθόν.
Ιδού λοιπόν πεδίον επιστημονικής δόξης λαμπρόν για μαθηματικούς θεωρη-τικούς και στρατηγικούς αναλυτές που θα τείνουν γνωσιολογική (μεθοδολογική) χείρα βοηθείας στους σύγχρονους ιστορικούς εκείνου τού κοσμογονικού (εθνογονικού) πολέμου.


VΙ. Βιβλιογραφία

Brock, W.A., D.A. Hsieh, and B. LeBaron, 1991. Nonlinear Dynamics, Chaos, and Instability: Statistical theory and economic evidence (MIT Press: Cambridge, MA).

Cooper, R. and A. John, 1988. Coordinating Coordination Failures”, Quarterly Journal of Economics, 103 (August) (441-65).

Day, R.H. 1995, Complex Economic Dynamics, volume I: An introduction to dynamical systems and market mechanisms (MIT Press: Cambridge, MA).

Gillespie, John V., and Dina A. Zinnes, 1976. Mathematical models in international relations (Praeger Publishers: New York, NY).

Gleick, J, 1987. Chaos: The making of a new science (Viking Press: New York).

Ιntriligator, Michael D., 1982. “Research on Conflict Theory”, Journal of Conflict Resolution, 26 [2] (307-27).

Lorenz, E.N.:

  1963.  “Deterministic Non-periodic Flow”, Journal of Atmospheric Sciences, 20 (130-41).

  1992.  Multiple Attractors, Complex Basin Boundaries, and Transient Motion in    Deterministic Economic Systems”, in: G. Feichtinger, ed., Dynamic economic           models and optimal control (North: Amsterdam).

Lucier, Charles E., 1979. “Changes in the Values of Arms Race Parameters”, Journal of Conflict Resolution, 23 [1] (17-39).

Mandelbrot, B.B. 1983. The fractal geometry of nature (2nd ed.) (W.H. Freeman: San Francisco).

May, R.M., 1976. “Simple Mathematical Models with very Complicated Dynamics”, Nature, 261 (459-67).

Prigogine, I. and I. Stengers, 1984. Order out of chaos: Man's new dialogue with nature (Bantam Books: New York).

Richardson, Lewis F., 1960. Arms and insecurity: A mathematical study of the causes and origins of war (Homewood: Pittsburgh, PA).

Rosser, J.B., Jr., M.V. Rosser, 1997. “Complex Dynamics and Systemic Change: How things can go very wrong”, Journal of Post Keynesian Economics, 20 [3] (103-22).

Schrodt, Philip A., 1978. “Richardson's N-Nation Model and the Balance of Power”, American Journal of Political Science, 22 [2] (364-390).

Stoll, Richard J., 1982. “Let the Researcher Beware: The Use of Richardson Equations to Estimate the Parameters of a Dyadic Arms Acquisition Process”, American Journal of Political Science, 26 [1] (77-89).

Weidlich, W. and G. Haag, 1983. Concepts and models of a quantitative sociology: The dynamics of interaction populations (Springer-Verlag: Berlin).

Επίμετρον

Βιογραφικό Ιωάννη Παπακωνσταντίνου

Ως ιστορικός, o συγγραφέας προσέγγισε τον Πόλεμο τής Ελληνικής Ανεξαρτησίας μεθοδολογικά μέσω τής θεωρίας τού χάους (chaos theory) και τής δυναμικής ανάλυσης από μία ρηξικέλευθη γεωστρατηγική σκοπιά στο δίτομο έργο Ελληνικό Έπος 1821-1824 και στο συνακόλουθο ιστορικό σύγγραμμα Ελληνοευρωπαϊκό Έπος 1825-1833.

     Το επιστημονικό  έργο και η επαγγελματική συνεισφορά τού συγγραφέα αντανακλούν την ακαδημαϊκή του ευρυμάθεια:  O συγγραφέας έχει διακριθεί στο εξωτερικό Columbia University fellow (1984)   με διεθνή εργασιακή και επαγγελματική εμπειρία [ JPMorgan / MHT (Νέα Υόρκη), CNN (Ατλάντα), CNNI (Λονδίνο) κ.τ.λ.], μετά από σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (Νομική Σχολή / Νομικό Τμήμα) και στο Πανεπιστήμιο Columbia (πτυχία B.S., mathematics και computer science, M.A., economics) με μεταπτυχιακή εξειδίκευση στη θεωρία τής παγκόσμιας ισορροπίας (global equilibrium theory).

     Πρόσφατα (2012), με το διεπιστημονικό του σύγγραμμα Socioeconomic Hubris, ο συγγραφέας εισήγαγε τις έννοιες τής ύβρεως και τού μέτρου στις κοινωνικές επιστήμες και στη στρατηγική ανάλυση.

Βιογραφικό Χρήστου Ασημακόπουλου

Ο Χρήστος Ασημακόπουλος είναι Μαθηματικός, απόφοιτος του Πανεπιστημίου Πατρών, με πτυχιακή ειδίκευση στην ανάλυση χαοτικών συστημάτων, καθηγητής Μ.Ε. — διδάσκει στο Α' Δημόσιο Λύκειο Αγίας Παρασκευής (από όπου αποφοίτησε και ο Ιωάννης Παπακωνσταντίνου) — και διετέλεσε συντονιστής της επιμέλειας του ιστορικού έργου Ελληνικό Έπος 1821-1824.

Σχόλια

  1. Πεθανε ο Κωστης Παπαγιωργης....
    Ειχε γραψει το "Κανελλος Δεληγιαννης" και τα "Καπακια". Εξαιρετικα ιστορικα και λογοτεχνικα εργα για το 1821, ειτε συμφωνει ειτε διαφωνει κανεις με το περιεχομενο τους.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Με πολλά φάλτσα όμως τα έργα του συγκεκριμένου. Άνηκε στους λεγόμενους αναθεωρητικούς ιστορικούς. Για αυτό και τα λεγόμενα για Σουλιώτες, ταξική επανάσταση κλπ κλπ...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Πουθενα δεν εγραψε για "ταξικη εποανασταση." Αντιθετως διακωμωδει ολα αυτα τα ανοητα στερεοτυπα.

    Δεν συμφωνω με αρκετα απο αυτα που εγραψε. Αλλα ο Κωστης Παπαγιωργης ηταν ενας αιρετικος εικονοκλαστης που μας ειπε πολλες ενοχλητικες αληθεις με εναν κωμικο και πνευματωδη κυνισμο,διακωμωδωντας τις προκαταληψεις μας. Και αυτο ειναι που κανει τοσο διασκεδαστικη την αναγνωση των βιβλιων του.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Αγαπητε Φιλιστορα, που θα μπορεσουμε να βρουμε τα βιβλια του κ. Παπακωνσταντινου;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Το Ελληνικό Έπος 1821-1824 πρόκειται να διακινηθεί στα βιβλιοπωλεία από τις Εκδόσεις Ευρασία τον Μάιο 2014.

    Προς το παρόν το έργο έχει κατατεθεί στο γραφείο τού Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος και στη Βιβιοθήκη της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών (το έργο προλογίζεται από επιστολή του Μακαριωτάτου, και μεταξύ άλλων αποκαλύπτει και τεκμηριώνει ότι ο αφορισμός τού Πατριάρχου Γρηγορίου Ε' ουδέποτε έγινε).

    Σύντομα (ενδεχομένως εντός τής πρώτης εβδομάδος τού Απριλίου) θα κατετεθεί σε πολλαπλά αντίτυπα στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ώστε να το δανείζεται όποιος ενδιαφερόμενος δεν διαθέτει τα χρήματα να το αγοράσει.

    Το Ελληνοευρωπαϊκό Έπος 1825-1833 θα εκδοθεί στο τέλος αυτού τού έτους.

    Ελπίζω τα παραπάνω να σας καλύπτουν.

    Σας ευχαριστώ πολύ για το ενδιαφέρον σας.

    Ιωάννης Δ. Παπακωνσταντίνου
    pappas.riler.org

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα θεώρηση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα του 1821 και με μεγάλη ευρύτητα κάλυψης των τεκταινομενων.Μπορώ να πω οτι χρειάστηκε να την διαβάσω ξανά και ξανά (λογικό καθώς οι μαθηματικές μου γνώσεις είναι πενιχρές και αυτό έκανε την ανάγνωση άθλο).Κατα την ταπεινή μου γνώμη όμως ο Παπαρρηγόπουλος ήταν ένας ξεχωριστός ιστοριογράφος αρκετά "δυναμικός" και καθόλου "στατικός" για να χρησιμοποιήσω δύο δικούς σας όρους.Ο Παπαρρηγόπουλος υπήρξε ένας στρατευμένος διανοοούμενος και ήθελε το έργο του να ασκεί ρόλο ιδεολογικο-πολιτικό. Ως κυριώτερος εκπρόσωπος της εθνικής ιστορικής σχολής εκτός απο την κατάρριψη ανυπόστατων θεωριών περι εξισλαβισμού των Ελλήνων(Φαλμεραυερ)και την υποστήριξη της αδιάσπαστης συνέχειας του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού αντιλαμβανόταν το ελληνικό έθνος ως υπεριστορική οντότητα και τον ελληνισμό προορισμένο θεόθεν να αναλαμβάνει κάθε φορά και να επιτελεί μια σημαντική ιστορική αποστολή. Στους αρχαίους χρόνους ο προορισμός του ήταν να διαδώσει την παιδεία και τα φώτα του πολιτισμου΄,στους μέσους χρόνους να θέσει τα θεμέλια της χριστιανικής ηθικής και στη σύγχρονη εποχή να εκπολιτίσει τη βάρβαρη Ανατολή, μεταδίδοντας της τα φώτα του ευρωπαικού πολιτισμου. Ο Παπαρρυγόπουλος που αναφερόταν σε υπερκόσμιες αρχές, την Θεία Πρόνοια και χρησιμοποιούσε όρους όπως ιστορική αποστολή, ιστορικός προορισμός και εντολή είχε μια ιδιαίτερα πνευματική και όχι υλιστική άποψη και θεώρηση της ιστοριογραφίας.
    Η θεωρία του Χάους,αντίθετα είναι, θα μπορούσε να πει κανείς, μια
    υλιστική ερμηνεία καθώς προσανατολίζεται κυρίως στην λογική αιτιολόγηση και στην εμπεριστατωμένη ανάλυση των εμπειρικών δεδομένων.Τα κριτήρια εγκυρότητας ενός τέτοιου λόγου είναι κατα συνέπεια εγκόσμια, εμπειρικά και " επιστημονικά".
    Γυρίζουμε έτσι στους μεσαιωνικούς χρόνους όπου η ¨"επιστήμη" σήμαινε όλη την γνώση. Σήμερα γνωρίζουμε οτι η επιστήμη έχει όρια.Υπάρχουν πράγματα που δεν μπορούν να εξηγηθούν ή να διερευνηθούν με την επιστημονική μέθοδο.Για παράδειγμα η επιστήμη παραμένει ουδέτερη για το
    υπερφυσικό. Το 1821 είχε κάτι "υπερφυσικό" που δεν εξηγείται επιστημονικά και δεν ερμηνεύεται με υλιστικά κριτήρια. Είχε τον παράγοντα Χ. Είχε πνευματική υπόσταση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Ο σχολιασμός του αναγνώστη (ενημερωμένου η μη) είναι το καύσιμο για το ιστολόγιο αυτό, έτσι σας προτρέπουμε να μας πείτε την γνώμη σας. Τα σχόλια οφείλουν να είναι κόσμια, εντός θέματος και γραμμένα με Ελληνικούς χαρακτήρες (όχι greeklish και κεφαλαία).

Καλό είναι όποιος θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του να χρησιμοποιεί ένα ψευδώνυμο έτσι ώστε σε περίπτωση διαλόγου, να γίνεται αντιληπτό ποιος είπε τι. Κάθε σχόλιο το οποίο είναι υβριστικό η εμπαθές, θα διαγράφεται αυτομάτως.

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος17 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου17 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος13 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός30 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες79 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης17 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)34 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος1 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτική Ιστορία57 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας