Φιλοποίμην ο Μεγαλοπολίτης - ο έσχατος των Ελλήνων (253 π. Χ. - 183 π. Χ.)

Πρόλογος - η μόρφωση και ο βίος του Φιλοποίμενος

Ο Φιλοποίμην, ο επονομαζόμενος και "έσχατος των Ελλήνων"(1), γεννήθηκε το 253 π. Χ. στην Μεγαλόπολη, ήταν γιος του Κραύγιδος αλλά επειδή έμεινε ορφανός σε νεαρή ηλικία και μεγάλωσε από ένα φίλο του πατέρα του, τον Κλέανδρο. Από νωρίς έδειξε κλίση προς την πολεμική τέχνη και ήδη από την εφηβεία του λάμβανε μέρος σε μικρές επιδρομές πολεμιστών της Μεγαλόπολης εναντίον άλλων πόλεων. Ακολούθησε την σωματική άσκηση ως στάση ζωής που ερχόταν σε αντίθεση με τον πολυτελή και τριφυλό βίο των συμπατριωτών του εκείνη την εποχή. Όταν δεν ησκείτο στα όπλα εργαζόταν επίπονα στο κτήμα του όπως ένας απλός εργάτης, ζώντας λιτά. Με τα έσοδα από το κτήμα του αγόραζε κυρίως όπλα και άλογα, ενώ στον ελεύθερο χρόνο του μελετούσε συγγράμματα Ελλήνων φιλοσόφων, αλλά και τα Ομηρικά έπη. Διάβαζε επίσης συγγράμματα για την στρατηγική (όπως τα "Τακτικά" του Ευαγγέλου), αλλά δεν περιοριζόταν μόνο στην θεωρία, αλλά εξέταζε και στην πράξη τοποθεσίες, ρέματα, χαντάκια, ποταμούς, στενώματα πεδιάδων, υπολογίζοντας με πρακτικό τρόπο ζητήματα στρατηγικής.

Ο Φιλοποίμην από νωρίς ασχολήθηκε με τα δημόσια πράγματα συμμετέχοντας σε δημόσιες ομιλίες και συγκεντρώσεις, ενώ καθημερινά συναναστρεφόταν με φίλους και συμπολίτες του στην αγορά. Η εποχή κατά την οποία ανδρώθηκε ο Φιλοποίμην ήταν εποχή παρακμής για τον Κλασσική Ελλάδα. Το μοντέλο της πόλης κράτους έτεινε να εγκαταλειφθεί καθώς δεν εξυπηρετούσε τις ανάγκες της εποχής. Οι δύο μεγάλοι συνασπισμοί πόλεων ήταν η Αιτωλική και η Αχαϊκή συμπολιτεία, ενώ μεγάλη στρατιωτική και πολιτική δύναμη είχε και η Μακεδονία. Η υπερδύναμη της εποχής ήταν φυσικά η ανερχόμενη Ρώμη που βρίσκοντας συνεχώς αφορμές ακολουθούσε μια όλο και περισσότερο παρεμβατική πολιτική στον Ελλαδικό χώρο.

Στα μισά του 3ου αιώνα π.χ. χάρις τις μεταρρυθμίσεις του Βασιλιά Κλεομένη Γ΄, η Σπάρτη ανέκαμψε στρατιωτικά και πολιτικά, απειλώντας την κυριαρχία της Αχαϊκής Συμπολιτείας στην Νότια Πελοπόννησο μετά τις αποσκιρτήσεις πολλών πόλεων της Αρκαδίας. Το 222 π. Χ. ο Κλεομένης σε μια αιφνιδιαστική επίθεση του κατά της Μεγαλόπολης εισχώρησε και κατέλαβε την αγορά της. Οι κάτοικοι της κατάφεραν να διαφύγουν, ενώ ο Φιλοποίμην μαζί με λίγους ακόμη πολέμησε κατά τον εισβολέων στο κέντρο της πόλης και αποχώρησε μόνο όταν ο ίδιος πληγώθηκε και σκοτώθηκε το άλογο του.

Χάρις στην μάχη αυτή, οι κάτοικοι της πόλης βρήκαν ευκαιρία να ξεφύγουν από μια πιθανή αιχμαλωσία καταφεύγοντας στην Μεσσηνία. Ο Κλεομένης έστειλε πρεσβευτές καλώντας τους πρόσφυγες να επιστρέψουν στις εστίες τους υποσχόμενος ότι δεν θα τους πειράξει, αλλά ο Φιλοποίμην έπεισε τους συμπατριώτες του να μην επιστρέψουν γιατί κάτι τέτοιο θα τους καθιστούσε αιχμαλώτους του Κλεομένη. Τελικώς λόγω της άρνησης των Μεγαλοπολιτών να επιστρέψουν, ο Κλεομένης αποχώρησε άπρακτος καταστρέφοντας όμως μεγάλο τμήμα της πόλης. Η ανερχόμενη δύναμη της Σπάρτης είχε προσελκύσει πολλές πόλεις της Αρκαδίας που αποχωρούσαν από την Αχαϊκή Συμπολιτεία και συμμαχούσαν με τον Κλεομένη.  

Η μάχη της Σελλασίας - ο Φιλοποίμην ίππαρχος των Αχαιών

Κλεομένης Γ΄
Για να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο του Κλεομένη, οι Αχαιοί απευθύνθηκαν στον ισχυρό Βασιλιά της Μακεδονίας Αντίγονο Γ΄ Δώσωνα, ο οποίος συγκέντρωσε μια μεγάλη στρατιά αποτελούμενη από 30.000 οπλίτες και εισέβαλε στην Λακωνική ακολουθούμενος από τους Αχαιούς συμμάχους του. Ο Κλεομένης αντιλαμβανόμενος την κρισιμότητα της κατάστασης απελευθέρωσε όλους τους είλωτες δίνοντας τους δικαιώματα πολίτη, κατάφερε βιαστικά να συγκεντρώσει 1.000 μισθοφόρους και τελικά παρέταξε μια στρατιά 20.000 ανδρών. Ακολούθησε η μάχη της Σελλασίας, μια από της σημαντικότερες του ύστερου Αρχαίου Ελληνισμού, κατά την οποία αρχικώς οι Σπαρτιάτες αιφνιδίασαν τους αντιπάλους τους με μια ισχυρή επίθεση στο κέντρο της παράταξης με αρχηγούς τον Ευκλείδα και τον ίδιο τον βασιλιά Κλεομένη. Στην κρίσιμη στιγμή που διαφαινόταν μια πιθανή νίκη των Σπαρτιάτων, το ιππικό των Αχαιών επιτέθηκε με σφοδρότητα στο δεξιό των αντιπάλων τους χάρις την ηγεσία του Φιλοποίμενος. Η επίθεση αυτή συνέτριψε το δεξιό άκρο των Σπαρτιατών που σταδιακά ξεκίνησαν να υποχωρούν. Η υποχώρηση εξελίχθηκε σε φυγή κατά την οποία σκοτώθηκαν ο Κλεομένης και ο Ευκλείδας. Η στρατιωτική δύναμη της Σπάρτης εκμηδενίστηκε για να μην ανακάμψει ποτέ ξανά. Ο Αντίγονος επέβαλλε την ειρήνη στην περιοχή αποκαθιστώντας την επιρροή των Αχαιών.

Μετά την μάχη της Σελλασίας ακολούθησε μια δεκαετία χωρίς στρατιωτικές εξελίξεις στην περιοχή. Κατά την περίοδο αυτή ο Φιλοποίμην ταξίδεψε στην Κρήτη όπου πολέμησε ως μισθοφόρος στους πολέμους μεταξύ των πόλεων του νησιού. Στις μάχες αυτές, ο Φιλοποίμην απέκτησε πολύτιμη εμπειρία, ενώ έμαθε τα πολεμικά τεχνάσματα στην πράξη. Επιστρέφοντας στην Πελοπόννησο είχε εδραιωθεί ήδη η φήμη του σε σημείο να οριστεί αρχηγός του ιππικού (ίππαρχος) της Αχαϊκής συμπολιτείας. Την εποχή εκείνη οι πολεμιστές ήταν υποχρεωμένοι να κομίζουν οι ίδιοι τα όπλα τους και τον εξοπλισμό τους. Έτσι και οι ιππείς όφειλαν να συντηρούν εξ ιδίον τα άλογα τους. Για τον λόγο αυτό οι ιππείς ήταν όλοι από εύπορες οικογένειες που χάρις την επιρροή τους, απέφευγαν την στράτευση είτε έστελναν αντικαταστάτες, ενώ οι ίδιοι ήταν εντελώς άπειροι και ακατάλληλοι. Ο Φιλοποίμην δεν ανέχτηκε τίποτε από όλα αυτά, επέβαλλε την κανονική στράτευση όλων των ιππέων, κατέβαλλε προσπάθειες ώστε να συντηρούνται σωστά τα πολεμικά άλογα, ενώ ο ίδιος με συνεχείς περιοδείες του στις πόλεις του κοινού παρακινούσε τους νέους να φιλοτιμηθούν και να στρατευθούν για την ελευθερία της πατρίδας τους. Εκτός αυτών, ο Φιλοποίμην καθιέρωσε να γίνονται συνεχώς ασκήσεις, συνοδείες και αγώνες μεταξύ των ιππέων, ώστε να διατηρούνται σε εγρήγορση, ενώ τους δίδαξε ελιγμούς κατά ιππέα και κατά ουλαμό. Όλη αυτή η εργώδης προσπάθεια απέδωσε σύντομα καρπούς, ώστε η Αχαϊκή Συμπολιτεία αναγνωρίζοντας την προσφορά του τον εξέλεξε στρατηγό.

Οι στρατηγίες του εναντίον της Αιτωλικής Συμπολιτείας και της Σπάρτης

Το 209 π.Χ. η Αιτωλική Συμπολιτεία με σύμμαχους από τις πόλεις της Ηλείας χωρίς αφορμή διεξήγαγαν μια άγρια επιδρομή στα εδάφη των Αχαιών λεηλατώντας και καταστρέφοντας πόλεις και αγρούς. Ακολούθησε η μάχη στον Λαρισό ποταμό (2), κατά την οποία ηττήθηκαν κατά κράτος οι επιδρομείς. Στην μάχη αυτή έμεινε ξακουστή η προσωπική μονομαχία του Φιλοποίμενος με τον ίππαρχο των Αιτωλών Δαμόφαντο, κατά την οποία ο Φιλοποίμην σκότωσε τον αντίπαλο του και σκόρπισε φόβο στις τάξεις των Αιτωλών. Μετά την σημαντική αυτή νίκη ο Φιλοποίμην καθιερώθηκε στην συνείδηση όλων ως ο κορυφαίος στρατηγός της εποχής του. Αυτός επιδόθηκε στην οργάνωση του πεζικού των Αχαιών, τους οποίους εξόπλισε με σάρισες και μεγάλες ασπίδες και τους δίδαξε τα προτερήματα της οργανωμένης φάλαγγας και των ελιγμών της.

Ακολούθησε το 209 π. Χ. ένας νέος πόλεμος κατά της Σπάρτης που είχε ως ηγέτη τον τύραννο Μαχανίδα. Συγκεκριμένα όταν οι Σπαρτιάτες εισέβαλαν στην Μαντίνεια, ο Φιλοποίμην οδήγησε όλο τον στρατό των Αχαιών εναντίον τους. Στην Μαντίνεια έγινε μια μεγάλη μάχη καθώς και οι δύο στρατοί είχαν χιλιάδες μισθοφόρους στις τάξεις τους. Αρχικώς νικούσαν οι Σπαρτιάτες, αλλά έκαναν το μοιραίο λάθος οι ιππείς με επικεφαλής τον Μαχανίδα να αποσπαστούν από τους οπλίτες. Τότε ο Φιλοποίμην με την φάλαγγα του που είχε μείνει ανέπαφη επιτέθηκε εναντίον των Σπαρτιατών που πίστευαν ότι νικούσαν και ήταν απροετοίμαστοι και σκότωσε σχεδόν 4.000 οπλίτες τους. Ο Μαχανίδας βλέποντας την σφαγή προσπάθησε να ξεφύγει αλλά ο Φιλοποίμην τον κυνήγησε χωρίς έλεος και τον σκότωσε με έναν περιπετειώδη τρόπο (3).  Μετά την Μαντίνεια ο Φιλοποίμην έφτασε στο απόγειο της δόξας του, καθώς η φήμη του ήταν πλέον πανελλήνια. Είχε αυξήσει τόσο τις προσδοκίες των Ελλήνων, ώστε στα Νέμεια εντελώς συμπτωματικά μπήκε στο στάδιο ακολουθούμενος από τους νέους που είχε γυμνάσει στα πολεμικά, όταν συμπτωματικά ο κιθαρωδός Πυλάδης τραγουδούσε τον στίχο "δίνω στους Έλληνες το ένδοξο και μεγάλο στολίδι της ελευθερίας". Όλοι οι παρόντες γύρισαν και κοίταξαν τον εισερχόμενο και χειροκρότησαν με χαρά, καθώς ήλπιζαν πως ο Φιλοποίμην θα τους επανέφερε στο παλαιό ένδοξο φρόνημα και θα αναζωογονούσε .

Η συνέχεια όμως έμελλε να διαψεύσει τις ελπίδες τους. Το πρώτο λάθος του Φιλοποίμενος έγινε όταν το 199 π.Χ. δεν εξελέγη στρατηγός των Αχαιών επειδή επικράτησαν οι πολιτικοί του αντίπαλοι, και ταξίδεψε στην Κρήτη κατά παράκληση των Γορτυνίων που τον ζήτησαν για στρατηγό. Για την απόφαση του αυτή να αποχωρήσει από την πατρίδα του σε μια τόσο κρίσιμη περίοδο, κατηγορήθηκε έντονα από τους συμπολίτες του, σε σημείο να συζητηθεί η πιθανότητα μέχρι και να τον αποκηρύξουν. Ο Φιλοποίμην οργίστηκε και στράφηκε φανερά εναντίον της Μεγαλόπολης στο "κοινό" των Αχαιών με αποτέλεσμα να παραμεριστεί εντελώς από τους συμπολίτες του. Επιστρέφοντας από την Κρήτη το 193 π.Χ., ο Φιλοποίμην βρήκε μια εντελώς διαφορετική κατάσταση από αυτή που είχε αφήσει: ο Φίλιππος ο Ε΄ είχε συντριβεί στην μάχη στις Κυνός Κεφαλές από τον Ρωμαίο Τίτο Φλαμινίνο, ενώ στην Σπάρτη είχε επικρατήσει ο τύραννος Νάβις ο οποίος είχε πρόσκαιρα αναβιώση την Σπαρτιατική ισχύ και βρισκόταν σε πόλεμο με τους Αχαιούς.

Η στρατηγία κατά της Σπάρτης  του Νάβι και η τελική εξόντωση της

Νάβις
Οι Αχαιοί εξέλεξαν εκ νέου τον Φιλοποίμενα για στρατηγό τους για να τους οδηγήσει κατά του Νάβι. Αυτός αρχικά έκανε ένα μεγάλο λάθος: παρακίνησε τους Αχαιούς να ναυπηγήσουν στόλο και να ναυμαχήσουν με τους Σπαρτιάτες. Οι Αχαιοί ηττήθηκαν, ενώ και ο ίδιος ταπεινώθηκε καθώς χρησιμοποίησε ένα παλαιό πλοίο, το οποίο έμπαζε νερά και από το οποίο κινδύνεψαν πολλοί πολίτες. Μετά την προσωρινή νίκη του, ο Νάβις πίστεψε πως είχε συντρίψει τους Αχαιούς και πολιόρκησε το Γύθειο. Ο Φιλοποίμην οδήγησε τους Αχαιούς σε μια νυχτερινή έφοδο εναντίον του Σπαρτιατικού στρατοπέδου, σκοτώνοντας πολλούς, ενώ έκαψε τις σκηνές τους και το στρατόπεδο τους. Λίγες μέρες μετά, ο στρατός των Αχαιών έπεσε σε ενέδρα του Νάβι, όμως ο Φιλοποίμην και πάλι αντέδρασε μεθοδικά και ψύχραιμα. Χάρις τις διαταγές του, ο στρατός του βγήκε από την μειονεκτική θέση και επιτιθέμενος συνέτριψε τον Νάβι, του οποίου ο στρατός διαλύθηκε. Την νύχτα που ακολούθησε, ο Φιλοποίμην με ενέδρες στην περιοχή αιχμαλώτισε και σκότωσε πολλούς Σπαρτιάτες που προσπαθούσαν να σωθούν οπισθοχωρώντας. Το επιστέγασμα της επιτυχίας του αυτής ήταν η πραγματοποίηση της μεγάλης του επιθυμίας: βαδίζοτας με τον στρατό του κατά της Σπάρτης που βρισκόταν σε αναταραχή λόγω της δολοφονίας του Νάβι από τους Αιτωλούς(4), έπεισε -με δυσκολία- τους πολίτες της να ενταχθούν στην Αχαϊκή Συμπολιτεία.

Σύντομα όμως οι Σπαρτιάτες αποσκίρτησαν από την Αχαϊκή Συμπολιτεία και ο στρατηγός των Αχαιών Διοφάνης αποφάσισε να εκστρατεύσει εναντίον τους. Ο Φιλοποίμην που τότε ήταν απλός ιδιώτης καθώς δεν είχε εκλεγεί στρατηγός, προσπάθησε να ματαιώσει την εκστρατεία αυτή, ώστε να μην δοθεί νέα αφορμή στους Ρωμαίους να επέμβουν στη περιοχή. Έτσι, ως ιδιώτης εισήλθε στην Σπάρτη και με επαφές που έκανε με τους άρχοντες της πόλης κατάφερε η Σπάρτη να επιστρέψει στην Συμπολιτεία. Οι Σπαρτιάτες όμως αποσκίρτησαν εκ νέου, εξοργίζοντας τον Φιλοποίμενα, ο οποίος στην πέμπτη στρατηγία του εισέβαλε στην Σπάρτη, κατέλαβε την πόλη και θανάτωσε 80 Σπαρτιάτες από αυτούς που υποκινούσαν τις ταραχές. Γκρέμισε τα τείχη της άλλοτε ένδοξης πόλης και μοίρασε τα εδάφη της περιοχής σε Μεγαλοπολίτες. Άφησε μόνο 3.000 Σπαρτιάτες στην πόλη στους οποίους απαγόρευσε να ζουν με τους πατροπαράδοτους νόμους του Λυκούργου και τους υπόλοιπους τους μετέφερε στην Αχαΐα για να τους εγκαταστήσει μόνιμα εκεί. Επειδή αυτοί αρνήθηκαν μια τόσο σκληρή μοίρα μακριά από την πατρίδα τους, ο Φιλοποίμην σε ακόμη μια ανόσια πράξη, τους πούλησε ως δούλους και με τα έσοδα κατασκεύασε μια στοά στην Μεγαλόπολη.

Ο σαφής Αντιρωμαϊκός προσανατολισμός του Φιλοποίμενος

Οι εναπομείναντες Σπαρτιάτες αποτάνθηκαν στην Ρώμη ζητώντας βοήθεια κατά των Αχαιών, ενώ επανέφεραν εκ νέου την Σπαρτιατική παραδοσιακή αγωγή του Λυκούργου - αν και πλέον αυτό λίγη σημασία είχε αφού η πόλη είχε σχεδόν καταστραφεί και ξεκληριστεί από πληθυσμό. Η κλήση των Σπαρτιατών και η παρουσία του Αντίοχου του Γ΄ στην Αιτωλία με 10.000 στρατιώτες, επέτρεψαν στην Ρώμη να επεμβαίνει στην περιοχή με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα. Ο Φιλοποίμην έβλεπε την στρατιωτική υπεροχή των Ρωμαίων, πάσχιζε όμως να κρατήσει τα προσχήματα και την ανεξαρτησία του "κοινού" των Αχαιών. Τηρούσε περήφανη στάση έναντι των απαιτήσεων των Ρωμαίων ενώ πολύ συχνά ερχόταν σε σύγκρουση με τους πολιτικούς της φιλορωμαϊκής μερίδας των Αχαιών.

Ο Φιλοποίμην προσπαθούσε συνεχώς να παρακινεί τους Αχαιούς υπέρ της ελευθερίας και κατά της επέμβασης των Ρωμαίων στα εσωτερικά τους. Σε κάποια περίσταση, ο Αρίσταινος ο Μεγαλοπολίτης, πολιτικός με μεγάλη επιρροή στους Αχαιούς, παρακινούσε τους συμπολίτες του να μην εναντιώνονται στους Ρωμαίους. Τότε ο Φιλοποίμην ξέσπασε και διακόπτοντας τον λόγο του είπε: " Άνθρωπε γιατί βιάζεσαι να δεις την μοιραία μέρα της Ελλάδας;"

Η τελευταία και μοιραία αρχιστρατηγία - Θάνατος Φιλοποίμενος 

Αρχαία Μεσσήνη σήμερα
Το 183 π. Χ. ο Φιλοποίμην στην ηλικία των εβδομήντα ετών εξελέγη για όγδοη φορά στρατηγός των Αχαιών σε μια συγκυρία που έδινε ελπίδες ότι δεν θα χρειαζόταν να εκστρατεύσει και να αναλάβει πολεμικούς κινδύνους. Αυτό όμως δεν συνέβη. Στην Μεσσήνη ξεκίνησε μια εξέγερση από τον Μεσσήνιο Δεινοκράτη, ο οποίος παρακίνησε τους συμπολίτες του να στασιάσουν εναντίον της Αχαϊκής Συμπολιτείας και να επιτεθούν εναντίον της Κολωνίδας. Ο Φιλοποίμην, παρά το γεγονός ότι βρισκόταν στο Άργος άρρωστος από πυρετό, δεν δίστασε να εκστρατεύσει κατά των Μεσσήνιων ακολουθούμενος από τους ιππείς του, οι οποίοι όμως ήταν όλοι νέοι και άπειροι. Αρχικώς συγκρούστηκε με τον Δεινοκράτη στον λόφο του Ευάνδρου και διέλυσε τον στρατό του. Σύντομα όμως κατέφτασαν ενισχύσεις από την Μεσσήνη, ενώ και όσοι είχαν διασκορπιστεί συγκεντρώνονταν εκ νέου στους γύρω λόφους.

Ο Φιλοποίμην φοβήθηκε μήπως κυκλωθεί και διέταξε υποχώρηση από δύσβατα μονοπάτια. Ο ίδιος παρέμενε τελευταίος στην υποχώρηση βοηθώντας και σώζοντας τους άπειρους στρατιώτες του. σε κάποια συμπλοκή όμως απομονώθηκε από τους υπόλοιπους και οι εχθροί τον κύκλωσαν. Ο Φιλοποίμην παρά την ηλικία του και την αρρώστια του πολέμησε με γενναιότητα για αρκετή ώρα, όμως μετά από αγωνιώδη προσπάθεια το άλογο του γλίστρησε παρασύροντας και τον ίδιο. Οι Μεσσήνιοι φέρθηκαν με αλαζονεία στον Φιλοποίμενα διαπομπεύοντας τον γηραιό αιχμάλωτο στους δρόμους της πόλης τους (5). Όταν μαθεύτηκε η αιχμαλωσία του, οι Αχαιοί έστειλαν πρεσβευτές για να τον ελευθερώσουν. Ο Δεινοκράτης όμως που ήταν άσπονδος εχθρός του, κατάλαβε πως κάθε καθυστέρηση ήταν υπέρ του Φιλοποίμενος, έτσι την νύχτα απέστειλε έναν δημόσιο υπηρέτη με δηλητήριο και τον διέταξε να το δώσει στον Φιλοποίμενα.

Ο Φιλοποίμην βρισκόταν στο δεσμωτήριο ξαπλωμένος και μόλις είδε τον υπηρέτη να έρχεται μόλις κατάφερε να ανασηκωθεί από την αδυναμία του. Χωρίς να ρωτήσει τίποτε, μαντεύοντας το περιεχόμενο του ποτηριού το πήρε στο χέρι του και ρώτησε τον υπηρέτη αν άκουσε κανένα νέο για τους ιππείς και τον Λυκόρτα. Αυτός του απάντησε πως οι περισσότεροι γλύτωσαν και τότε ο Φιλοποίμην γύρισε ήρεμα προς το δήμιο του και του είπε: "ευτυχώς δεν αποτύχαμε σε όλα". Αμέσως μετά ήπιε το δηλητήριο και ξάπλωσε ήσυχα. Ο Θάνατος δεν άργησε να έρθει για τον τελευταίο μεγάλο στρατιωτικό ηγήτορα των Αρχαίων Ελλήνων...

Η εκδίκηση των Αχαιών και η ταφή του Φιλοποίμενος

Όταν η αγγελία του θανάτου του έφτασε στους Αχαιούς, όλες οι πόλεις τους πλημμύρισαν από πένθος. Οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν στη Μεγάλη Πόλη,εξέλεξαν νέο στρατηγό το Λυκόρτα και εισέβαλαν στη Μεσσηνία, τιμωρώντας τη δολοφονία του Φιλοποίμενα με φοβερές σφαγές και καταστροφές. Ο Δεινοκράτης αυτοκτόνησε, ενώ οι Μεσσήνιοι αμέσως συνθηκολόγησαν παραδδίδοντας την σωρό του Φιλοποίμενα, αλλά και όσους πολίτες επέμεναν στον βασανισμό και την θανάτωση του

Αφού πήραν τη σορό του, την έκαψαν και έβαλαν την τέφρα σε μια μαρμάρινη υδρία, που μετέφερε ο γιος του στρατηγού Λυκόρτα Πολύβιος (5), και ξεκίνησε μια μεγάλη πομπή από τη Μεσσήνη στη Μεγαλόπολη, την οποία ακολουθούσαν και αιχμάλωτου Μεσσήνιοι. Οι κάτοικοι των πόλεων απ' όπου περνούσε η πομπή υποδέχονταν το νεκρό σαν να γύριζε νικητής από εκστρατεία κι ακολουθούσαν κι αυτοί την πομπή, ως τη Μεγαλόπολη. Εκεί, άρχισαν όλοι να θρηνούν, καταλαβαίνοντας πως ο χαμός του μεγάλου αυτού άνδρα θα σήμαινε και το δικό τους χαμό. Ο Φιλοποίμην ενταφιάστηκε στην πατρίδα του με δόξες ενώ γύρω από τον τάφο του εκτελέστηκαν δια λιθοβολισμού οι αιχμάλωτου Μεσσήνιοι.

Συμπέρασματα - σύντομη αποτίμηση

Ο πόλεμος για τον Φιλοποίμενα ήταν ουσιαστικά ένας τρόπος ζωής. Αντιλαμβανόταν τον πόλεμο ως μια υψηλή συνδυαστική τέχνη σωματικής ρώμης, τεχνικής, φρονήματος και υψηλής στρατηγικής. Η αγάπη του Φιλοποίμενα για την τέχνη του πολέμου εξηγεί την φυγή του στην Κρήτη όταν δεν εξελέγη στρατηγός από τους συμπολίτες του. Ο Φιλοποίμην υπήρξε μεγάλος στρατηγός αλλά ίσως όχι τόσο μεγάλος πολιτικός: είχε ορθά συλλάβει ότι ο πραγματικός εχθρός ήταν οι Ρωμαίοι, αλλά απέτυχε να ενώσει τους Έλληνες εναντίον τους. Απλώς επεδίωξε να τους εντάξει στην Αχαϊκή Συμπολιτεία, προοπτική που απογοήτευε τις Ελληνικές πόλεις που με πείσμα δεν εγκατέλειπαν την ανεξαρτησία τους.Έτσι ουσιαστικά κατέστρεψε τους αντιπάλους της Αχαϊκής Συμπολιτείας αποδυναμώνοντας ακόμη περισσότερο την ισχνή δυναμική του θνήσκοντος Ελληνικού κόσμου.

Πλούταρχος
Σε μια εποχή παρακμής ηθών και στρατιωτικού φρονήματος του ύστερου Αρχαίου Ελληνικού κόσμου όπου όλες οι πόλεις χρησιμοποιούσαν κυρίως μισθοφόρους για την υπεράσπιση τους, ο Φιλοποίμην αποτέλεσε μια φωτεινή εξαίρεση, μια τελευταία αναλαμπή του θνήσκοντος Αρχαίου Ελληνισμού. Ως γνήσιο τέκνο της κατακερματισμένης Ελληνικής Αρχαιότητας ήταν πλήρης αντιφάσεων: είχε τις μεγάλες στιγμές του δείγματα ευγένειας και γενναιότητας αλλά και τις ακραίες εκδικήσεις εις βάρος των αντιπάλων του. 

Ι. Β. Δ.
  
Σημειώσεις

(1)'Ρωμαίων δε τις επαίνων έσχατον αυτόν Ελλήνων προσείπεν, ώς ουδένα μεγαν μετά τούτον ετι της Ελλάδος άνδρα γειναμένης ουδ' αυτής άξιον."
(2) Ο ποταμός αυτός βρίσκεται μεταξύ Αχαΐας και Ηλείας
(3) Οι Αχαιοί αργότερα έφτιαξαν έναν αδριάντα που απαθανάτιζε τον Φιλοποίμενα να σκοτώνει τον Μαχανίδα και το αφιέρωσαν στους Δελφούς
(4) Σύμφωνα με τον Βλάση Ρασσιά την δολοφονία του Νάβι είχε προετοιμάσει ο Φιλοποίμην δωροδοκώντας τους Αιτωλούς με την ευκαιρία να λεηλατήσουν την περιοχή της Σπάρτης
(5) Άλλο ένα περιστατικό που επιβεβαιώνει το πρόσκαιρο των ανθρώπινων επιτευγμάτων και μεγαλείων
(6) ο γνωστός μετέπειτα μεγάλος Ιστορικός

Πηγή

Πλουτάρχου βίοι, Φιλοποίμην

Βλάσης Ρασσιάς, Νάβις ο τελευταίος επαναστάτης βασιλιάς των Σπαρτιατών (για μια εναλλακτική θεώρηση του τελευταίου Σπαρτάτη βασιλιά)

Σχόλια

  1. Λινάρδος Κωνσταντίνος15 Νοε 2013, 5:53:00 μ.μ.

    Αγαπητέ Φιλίστωρ παρά την ανδρεία του Φιλοποίμην, η ήττα του Κλεομένη στη Σελλασία (πέρα από την αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων του ) οφείλεται και στην αποστασία των Ιλλυριών συμμάχων του που (σύμφωνα με τον Καργάκο) αποσκίρτησαν στο πλέον κρίσιμο σημείο της μάχης.
    Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Κλεομένης προσπάθησε να κάνει αναδασμό της γης , αλλά και γενικότερα να συνεχίσει την μεταρρυθμιστική πολιτική του προκατόχου του Άγη , γεγονός που όμως προκαλούσε αρκετές αντιδράσεις.
    Έτσι δεν μπορεί να αποκλειστεί η πιθανότητα δολοπλοκιών , άλλωστε ο νικητής της μάχης, Μακεδόνας Αντίγονος , μπαίνοντας στην Σπάρτη έδειξε να σέβεται τα πάντα εκτός από τις μεταρρυθμίσεις του Κλεομένη…
    Επίσης ο Κλεομένης , δεν σκοτώθηκε στην Σελλασία , αλλά διέφυγε στην Αίγυπτο , όπου και αυτοκτόνησε το 219.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Με όλο το σεβασμό στους φιλίστορες σχολιαστές, θα μου επιτρέψετε να επιστήσω την προσοχή τους στην τήρηση των τύπων της ελληνικής γραμματικής, όπως για την κλητική (π.χ. Αγαπητέ Φιλίστωρα ή Φιλίστορ) και τη γενική (του Φιλοποίμενος) κλπ. Καλή χρονιά σε όλους!

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Ο σχολιασμός του αναγνώστη (ενημερωμένου η μη) είναι το καύσιμο για το ιστολόγιο αυτό, έτσι σας προτρέπουμε να μας πείτε την γνώμη σας. Τα σχόλια οφείλουν να είναι κόσμια, εντός θέματος και γραμμένα με Ελληνικούς χαρακτήρες (όχι greeklish και κεφαλαία).

Καλό είναι όποιος θέλει να διατηρεί την ανωνυμία του να χρησιμοποιεί ένα ψευδώνυμο έτσι ώστε σε περίπτωση διαλόγου, να γίνεται αντιληπτό ποιος είπε τι. Κάθε σχόλιο το οποίο είναι υβριστικό η εμπαθές, θα διαγράφεται αυτομάτως.

Αρχείο

Εμφάνιση περισσότερων

Όλα τα θέματα του ιστολογίου

α1 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος26 Αβράαμ Λίνκολν1 Άγγελος Έβερτ1 Άγγελος Σικελιανός1 Αγγλία12 Άγιο Όρος5 Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος3 Αδαμάντιος Κοραής9 Αθανάσιος Ευταξίας1 Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαϊδης2 Αθανάσιος Τσακάλωφ1 Αιγαίο17 Αιγαίο Ελληνική θάλασσα3 Αίγινα1 Αισχύλος1 Ακρόπολη12 Αλβανία13 Αλεξάνδρεια9 Αλέξανδρος Ζαϊμης6 Αλέξανδρος Κορυζής5 Αλέξανδρος Κουμουνδούρος7 Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος14 Αλέξανδρος Οθωναίος7 Αλέξανδρος Παπάγος18 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης7 Αλέξανδρος Παπαναστασίου18 Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής1 Αλέξανδρος Σακελαρίου5 Αλέξανδρος Υψηλάντης8 Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος3 Αλεξάντρ Σολτζενίτσιν5 Αμερικανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Αναγέννηση3 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος1 Αναστάσιος Παπούλας4 Ανατολική Ρωμυλία1 Ανδρέας Γ. Παπανδρέου16 Ανδρέας Καρκαβίτσας2 Ανδρέας Λόντος2 Ανδρέας Μεταξάς1 Ανδρέας Μιαούλης8 Ανδρέας Μιχαλακόπουλος14 Ανδρέας Τζίμας1 Άνθιμος Γαζής1 Αννα Κομνηνή1 Άννα Κομνηνή1 Αννίβας1 Αντάντ18 Αντιβενιζελισμός31 αντισημιτισμός5 Αντόνιο Γκράμσι1 Αντώνης Σαμαράς1 Απεργίες4 Αποικιοκρατία6 Άραβες3 Αρβανίτες1 Άρειος Πάγος3 Άρης Βελουχιώτης9 Αριστείδης ο Αθηναίος2 Αριστοτέλης7 Αριστοτέλης Ωνάσης1 Αρχαία Αθήνα28 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία10 Αρχαία Σπάρτη22 Αρχαιοκαπηλεία6 Αρχαιολογία26 Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός3 Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος3 Αρχιμίδης4 Αστρονομία4 Αστυνομία2 Αυστρία4 Αυτοκράτορας Ηράκλειος3 Αφρική4 Αχαϊκή Συμπολιτεία2 β1 Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος43 Βαλκάνια26 βασανιστήρια1 Βασίλειος Τσίχλης23 Βασιλιάς Αλέξανδρος Α΄1 Βασιλιάς Γεώργιος Α΄22 Βασιλιάς Γεώργιος Β΄26 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄34 Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄8 Βασιλιάς Όθων Α΄25 Βασιλιάς Παύλος Α΄7 Βασιλιάς Φίλιππος Β΄6 Βενιαμίν Λέσβιος1 Βιβλία και Βιβλιοθήκες37 Βιβλιοκρισίες87 Βιέννη5 Βιετνάμ2 Βιογραφίες80 Βλάσης Γαβριηλίδης1 Βουλγαρία14 γ1 Γαβριήλ Μιχαήλ Δημητριάδης8 Γαλλία21 Γαλλική Επανάσταση6 Γαριβάλδι2 Γελιογραφίες4 Γενοκτονία των Αρμενίων3 Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου6 Γερμανία51 Γεώργιος (Πλήθων) Γεμιστός2 Γεώργιος Α. Παπανδρέου19 Γεώργιος Βλάχος4 Γεώργιος Γρίβας (Διγενής)7 Γεώργιος Ζησιμόπουλος2 Γεώργιος Θεοτόκης10 Γεώργιος Κάνιγκ3 Γεώργιος Καραϊσκάκης4 Γεώργιος Καρτάλης2 Γεώργιος Καφαντάρης9 Γεώργιος Κονδύλης18 Γεώργιος Κουντουριώτης4 Γεώργιος Λεοναρδόπουλος2 Γεώργιος Παπαδόπουλος2 Γεώργιος Παπανδρέου (GAP)1 Γεώργιος Πωπ1 Γεώργιος Ράλλης6 Γεώργιος Σεφέρης2 Γεώργιος Σταύρου2 Γεώργιος Στρέιτ1 Γεώργιος Τσολάκογλου4 Γεώργιος Τσόντος (Βάρδας)1 Γιάννης Ιωαννίδης3 Γιάννης Ψυχάρης2 Γιόζιφ Μπροζ (Τίτο)8 Γιουγκοσλαβία12 Γιώργης Σιάντος4 Γιώργος Ρωμανός1 Γκουλάγκς4 Γλώσσα και καθημερινός βίος των Ελλήνων διαχρονικά35 Γράμμος - Βίτσι2 Γρηγόρης Φαράκος2 Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας)7 Γρηγόριος Ξενόπουλος4 δ1 Δαρδανέλλια1 Δέσποινα Κούρτη1 Δημήτρης Παρτσαλίδης3 Δημήτριος Αναγνωστόπουλος1 Δημήτριος Βούλγαρης2 Δημήτριος Γούναρης24 Δημήτριος Ιωαννίδης1 Δημήτριος Καλλέργης1 Δημήτριος Μάξιμος1 Δημήτριος Ράλλης4 Δημήτριος Υψηλάντης10 Δημήτριος Ψαρρός4 Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ)19 Δημοσθένης4 Δημοψήφισμα2 δημοψήφισμα 19243 Διατροφή5 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (Δ.Ν.Τ.)3 Δικαιοσύνη7 Διονύσιος Σολωμός1 Διπλωματία24 δοσιλογισμός3 δουλεμπόριο3 Δύση2 Δωδεκάνησα13 Ε.Ρ.Ε.5 ΕΔΕΣ15 Εθνικά Δάνεια2 Εθνική αντίσταση13 Εθνική τράπεζα4 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Α.Μ.)8 Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)6 Εθνικός Διχασμός (1914-1918)35 Εθνικός Συναγερμός3 Εθνοσυνέλευση5 ΕΚΚΑ4 Εκκλησιαστική Ιστορία10 ΕΛΑΣ29 Ελβετία4 ΕΛΔΥΚ1 Ελευθέριος Βενιζέλος71 Ελληνική λογοτεχνία5 Ελληνική Οικονομική Ιστορία34 Ελληνική Οικονομική κρίση33 Ελληνική Παιδεία23 Ελληνική Παράδοση2 Έλληνικό Έθνος33 Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος12 Ελληνικός στρατός43 Ελληνισμός27 Ελληνισμός της Αμερικής2 Ελληνοτουρκικές σχέσεις6 Ελληνοτουρκικός πόλεμος 189711 Ελλήνων Πάσχα3 Εμμανουήλ Μπενάκης1 Εμμανουήλ Ξάνθος1 Εμμανουήλ Παπάς1 Εμμανουήλ Ρέπουλης5 Εμμανουήλ Ροϊδης4 Εμμανουήλ Τομπάζης2 Εμμανουήλ Τσουδερός5 Εμπόριο6 Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (Ε.Δ.Α.)1 Ένωση Κέντρου5 ΕΟΚ1 ΕΟΚΑ Α΄10 ΕΟΚΑ Β΄3 Επανάσταση στο Γουδή10 Επέτειος2 Επίκουρος1 Επιτάφιος1 Ερατοσθένης1 Ερυθρός Σταυρός3 ΕΣΣΔ19 Ευάγγελος Αβέρωφ3 Ευάγγελος Λεμπέσης1 Ευεργέτες1 Ευρωπαϊκή Ένωση3 Ευρωπαικός Διαφωτισμός3 εφημερίδα "Καθημερινή"5 Η γυναίκα στην Ιστορία2 Η δίκη των "εξ"25 Ήθη και έθιμα3 Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.)37 Ήπειρος14 Ηράκλειτος1 Ηρακλής Θεσσαλονίκης5 Ηρόδοτος13 Θαλής ο ΜΙλήσιος1 Θέατρο5 Θεμιστοκλής5 Θεμιστοκλής Σοφούλης9 Θεόδωρος Δηλιγιάννης6 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης13 Θεόδωρος Πάγκαλος20 Θεόδωρος Πάγκαλος (ο νεότερος)1 Θεόδωρος Τουρκοβασίλης3 Θεόφιλος Καΐρης1 Θερμοπύλες2 Θεσσαλονίκη28 Θουκυδίδης10 Θράκη11 Θρασύβουλος Τσακαλώτος3 Θρησκεία3 Θωρηκτό Αβέρωφ9 Ι.Β.Δ.104 Ιαπωνία3 Ιατρική8 Ιερή Συμμαχία8 Ιερός Λόχος6 Ιλιάδα11 Ίμια3 Ιουλιανή κρίση του ΄652 Ιούλιος Βέρν2 Ιπποκράτης ο Κώος3 Ισλάμ6 Ισοκράτης2 Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος5 Ιστορία622 Ιστορία της Αλβανίας12 Ιστορία της Ελληνικής αεροπορίας1 Ιστορία της Κρήτης16 Ιστορία του Αθλητισμού9 Ιταλία27 Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης2 Ιωάννης Γκούρας1 Ιωάννης Δεμέστιχας3 Ιωάννης Καποδίστριας24 Ιωάννης Κωλέττης6 Ιωάννης Μακρυγιάννης6 Ιωάννης Μεταξάς41 Ιωάννης Μιχαήλ5 Ιωάννης Παπακωνσταντίνου10 Ιωάννης Συκουτρής6 Ιωάννης Τσαγκαρίδης1 Ιωάννης Τσιμισκής1 Ιωάννινα5 Ίων Δραγούμης26 Ιωνική Επανάσταση1 Κ. Θ. Δημαράς2 Καλαμάτα1 Κανέλος Δεληγιάννης3 Καρλ Γιουνγκ1 Καρλ Μαρξ1 Κάρολος Παπούλιας2 Καρχηδόνα1 κατεχόμενα της Κύπρου1 Κατοχή13 Κατοχικά Δάνεια3 Κίμων ο Αθηναίος2 Κίνα7 Κίνημα του Ρομαντισμού2 κινηματογράφος3 Κινηματογράφος και Ιστορία4 Κοινωνία των Εθνών (Κ.τ.Ε.)3 Κολλυβάδες2 Κόμμα Φιλελευθέρων11 Κομμουνισμός29 Κομνηνός Πυρομάγλου2 Κοράνιο2 Κόρινθος6 Κύθηρα1 Κυπριακή Ιστορία46 Κυριάκος Κατσιμάνης14 Κύριλλος Λούκαρις2 Κωνσταντίνος Δεμερτζής1 Κωνσταντίνος Καβάφης3 Κωνσταντίνος Καναρης6 Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή1 Κωνσταντίνος Καραμανλής11 Κωνσταντίνος Καραμανλής (ο νεώτερος)2 Κωνσταντίνος Λινάρδος18 Κωνσταντίνος Μανιαδάκης6 Κωνσταντίνος Μητσοτάκης4 Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄8 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος8 Κωνσταντίνος Σημίτης4 Κωνσταντίνος Σμολένσκι2 Κωνσταντίνος Τσαλδάρης4 Κωνσταντίνος Φωτιάδης5 Κωνσταντινούπολη41 Κως4 Κώστας Βάρναλης1 Κώστας Περρίκος1 Κωστής Παλαμάς6 ΛΑ.Ο.Σ3 Λαθρομετανάστευση3 Λαικό Κόμμα7 Λαμία2 Λατινική Αμερική1 Λεονίντ Τρότσκι4 Λέσβος3 Λεωνίδας Παρασκευόπουλος1 Λόγιος Ερμής4 Λόρδος Βύρων8 Λουτράκι1 Λύσανδρος1 Μαζική πολιτική προπαγάνδα2 Μακάριος11 Μακεδονία48 Μακεδονικό Ζήτημα32 Μακεδονικός Αγώνας8 Μακεδονομάχοι5 Μάνη2 Μάο Τσε Τουνγκ2 Μαραθώνας3 Μάρκος Βαφειάδης9 Μάρκος Μπότσαρης1 Μάτζικερτ1 Μεγάλη Βρετανία37 Μεγάλη Ελλάδα (Magna Grecia)1 Μέγαρο Μαξίμου1 Μέγας Αλέξανδρος8 Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδών2 Μέγας Θεοδόσιος1 Μέγας Κωνσταντίνος1 Μελέτης Βασιλείου1 Μεσαίωνας5 Μέση Ανατολή2 Μεσόγειος2 Μεσολόγγι10 Μεσσήνη Μεσσηνίας12 Μεταπολεμική Ελληνική Ιστορία (1949-1974)43 Μέττερνιχ4 Μίκης Θεοδωράκης3 Μίκης Πρωτοπαπαδάκης8 Μικρά Ασία43 Μιλτιάδης ο Αθηναίος1 Μιλτιάδης Πορφυρογέννης1 Μιχαήλ Ψελλός3 Μνημείο14 Μοροζίνι2 Μουσολίνι12 Μπενιζέλος Ρούφος1 Μυστικές υπηρεσίες5 ναζισμός2 Νάξος2 Ναπολέων Βοναπάρτης2 Ναπολέων Ζέρβας10 Ναυαρίνο2 Ναύπακτος2 Ναύπλιο16 Ναυτική Ιστορία57 Νέα Δημοκρατία10 Νεοκλής Σαρρής1 Νεότουρκοι6 Νικήτας Σταματελόπουλος5 Νικηφόρος Φωκάς1 Νικίας2 Νικόλαος Δημητρακόπουλος1 Νικόλαος Λεωτσάκος3 Νικόλαος Πλαστήρας18 Νικόλαος Πολίτης1 Νικόλαος Στράτος5 Νίκος Ζαχαριάδης17 Νίκος Καζαντζάκης2 Νίκος Μπελογιάννης1 Νίκος Νικολούδης42 Νίτσε1 Ξάνθη1 Ξενοφών3 Οδυσσέας Ανδρούτσος1 Οδυσσέας Ελύτης4 Οδυσσέας Ιάλεμος2 Οδύσσεια7 Οθωμανική Αυτοκρατορία74 Οθωνική περίοδος (1832-1864)14 Οικουμενικό Πατριαρχείο8 Όλα τα άρθρα με χρονολογική σειρά1 ομάδα των "Ιαπώνων"2 Όμηρος22 ομοφυλοφιλία1 Οργανισμός ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.)3 Οργάνωση "Χ"2 Ορθοδοξία32 π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος13 ΠΑ. ΣΟ. Κ.25 Παγκόσμιος Ιστορία23 Παλαιών Πατρών Γερμανός2 Παναγής Τσαλδάρης16 Παναγιώτης Δαγκλής1 Παναγιώτης Δεμέστιχας1 Παναγιώτης Κανελλόπουλος15 Πάνος Κορωναίος2 Πάτρα3 Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄5 Παύλος Γύπαρης4 Παύλος Κουντουριώτης14 Παύλος Μελάς2 Παυσανίας1 Παυσανίας Κατσώτας1 Παυσανίας ο περιηγητής1 ΠΕΑΝ2 Πειραιάς6 πειρατεία1 Πεισίστρατος1 Πελοποννησιακός πόλεμος7 Περικλής1 Περικλής Αργυρόπουλος1 Περικλής Γιαννόπουλος5 Περικλής Δεληγιάννης1 Περιοδικά Ιστορίας3 Περσικοί πόλεμοι10 Πετρέλαια στο Αιγαίο2 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης4 Πέτρος Γαρουφαλιάς1 Πέτρος Μακρής - Στάϊκος5 Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης13 Πλάτων9 Πλούταρχος7 Ποίηση και αισθητική18 Πόλεμος των Μπόερς1 Πολιτικαντισμός εν Ελλάδι14 πολιτική δολοφονία18 Πολιτική Ιστορία17 Πολωνία2 Πόντος7 Πρίγκιπας Ανδρέας2 προπαγάνδα5 πρόσφυγες6 προσωκρατικοί φιλόσοφοι3 Προτεινόμενα3 Πρωτογενείς Ιστορικές πηγές30 πρωτόκολλο Πολίτη-Calfoff1 Πύρρος της Ηπείρου1 Ρήγας Παλαμίδης1 Ρήγας Φερραίος3 ριζοσπάστης1 Ρόδος10 Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία15 Ρώμη8 Ρωμηοσύνη5 Ρωσία23 Ρωσικο κόμμα3 Σάββας Γκαλιμαρίδης2 Σάμος1 Σαντόρε Σανταρόζα2 Σαντορίνη1 ΣΚΑΪ2 Σκάκι1 Σκωτία4 Σόλων3 Σοφοκλής Βενιζέλος3 Σοφοκλής Δούσμανης1 Σπυρίδων Μαρκεζίνης5 Σπυρίδων Τρικούπης3 Σταλινισμός15 Σταυροφορίες6 Σταφιδικό Ζήτημα2 Στέφανος Δραγούμης3 Στέφανος Σαράφης2 Στέφανος Σκουλούδης5 Στέφανος Στεφανόπουλος1 Στράβων5 Στρατής Μυριβίλης2 Στρατιωτικά κινήματα1 Στρατιωτική Ιστορία58 Στρατιωτικό καθεστώς Ιωαννίδη3 Στυλιανός Γονατάς7 Στυλιανός Χούτας1 Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότωφ2 Συνθήκη της Λοζάννης9 Συνθήκη των Σεβρών6 συντάξεις1 ΣΥΡΙΖΑ4 Σωκράτης3 Σώματα Ασφαλείας1 Ταγίπ Ερντογάν1 Τάγματα ασφαλείας2 Τείχος του Βερολίνου1 τεκτονισμός1 Τέχνες11 Τεχνολογία8 το παιχνίδι στην Ιστορία6 Τοπική Ιστορία1 Τουρκία20 Τουρκοκρατία (1453-1821)35 Τράπεζα της Ελλάδος5 Τράπεζες1 Τριπολιτσά2 Τσαούς Αντών (Φωστερίδης)1 Ύδρα5 Υποβρύχιο Παπανικολής1 υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ3 Υφαλοκρυπίδα1 Φαίδων Γκιζίκης3 Φαλμεράγιερ6 Φανάρι2 Φασισμός1 Φιλελληνισμός9 Φιλία1 Φιλική Εταιρεία9 Φιλολογικά και άλλα δοκίμια44 Φιλοποίμην2 Φιλορθόδοξη Εταιρεία1 Φιλοσοφία9 Φιλοσοφία της ζωής και της Ιστορίας25 Φλωρεντία1 Φλώρινα4 Φραγκοκρατία8 Φωκίων1 Φωτογραφικό Οδοιπορικό26 Χαλκιδική2 Χαράλαμπος Κατσιμήτρος3 Χαράλαμπος Τσερούλης2 Χαράτσι1 Χαρίλαος Τρικούπης13 Χαρίλαος Φλωράκης2 Χάτι Χουμαγιούν1 Χίτλερ17 Χούντα6 Χρεοκοπία10 Χρηματιστήριο4 χριστιανικό ολοκαύτωμα3 Χριστόδουλος Τσιγάντες1 Χριστούγεννα10 Χρυσόστομος Σμύρνης1 Χωροφυλακή2 Ψαρά3 ψυχολογία2 Ψυχρός Πόλεμος12 CIA4 John Iatrides1 K.K.E.44 KGB4 Mεσσήνη4 Robert Bruce2 Slider3 William Wallas2 Winston Churchil1
Εμφάνιση περισσότερων
"Encompass worlds but do not try to encompass me..."

Walt Whitmann

Αναγνώστες

Συνολικές προβολές σελίδας