Γεώργιος Σταύρος: ο μεγάλος Ηπειρώτης Ευεργέτης και οικονομολόγος της Νεότερης Ελλάδας

Ο Γεώργιος Σταύρος υπήρξε αναμφίβολα η εμβληματικότερη Ελληνική προσωπικότητα στα οικονομικά και δημοσιονομικά για πάνω από το μισό του 19ου Αιώνα. Γεννήθηκε στην Ήπειρο  το 1788 και παρακολούθησε με επιτυχία μαθήματα στα περίφημα σχολεία Των Μπαλάνων και του Καπλάνη. Είχε δάσκαλο τον φημισμένο φιλόσοφο Αθανάσιο Ψαλίδα, ενώ γνώριζε να μιλάει και να γράφει Γερμανικά, Γαλλικά και Ισπανικά. Αγαπούσε την μόρφωση, ήταν φιλότεχνος και προφανώς ένας από τους πιο μορφωμένους Έλληνες της εποχής του.

Ο πατέρας του ήταν ο Ιωάννης Σταύρος, σημαντικός και επιτυχημένος έμπορος με εμπορικό γραφείο στην Βιέννη, άνηκε στον κύκλο των εμπόρων (Ζωσιμάδες) που στήριξαν τα Ελληνικά γράμματα και την Ελληνική εκπαίδευση. Βρισκόταν σε στενή επαφή με τον Κοραή ενώ χρηματοδότησε την εκτύπωση βιβλίων αλλά και τον περίφημο "Λόγιο Ερμή". Το 1811 ο ο Ιωάννης Σταύρος παραδίδει το εμπορικό του γραφείο στην Βιέννη στο γιο του. Ο Γεώργιος Σταύρος διοίκησε το εμπορικό γραφείο του πατέρα του για περισσότερο από μια δεκαετία με πολύ μεγάλη επιτυχία. Μυήθηκε στην Φιλική εταιρεία και με το ξέσπασμα της επανάστασης εγκαταλείπει την άνετη και πολυτελή ζωή της Βιέννης και κατεβαίνει το 1824 με περιπετειώδη τρόπο στην επαναστατημένη Ελλάδα μεταφέροντας όπλα και πολεμοφόδια στους επαναστάτες, που είχε αγοράσει με δικά του χρήματα.

Η πρώτη μεγάλη οικονομική κρίση στην Ιστορία της Ευρώπης και ο αντίκτυπος της στην Ελλάδα (1848)

Το έτος 1848 υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα στην Ιστορία της Ευρώπης. Η χρονιά ξεκίνησε με την εξέγερση των Ιταλών στην Σικελία και κορυφώθηκε με την επανάσταση των Γάλλων κατά του Λουδοβίκου-Φίλιππου και της δυναστείας των Βουρβρώνων. Τα εθνικιστικά και δημοκρατικά συνθήματα της Γαλλικής εξέγερσης κατά του θεσμού της μοναρχίας, πυροδότησαν μια σειρά από επαναστάσεις με τα ίδια χαρακτηριστικά σε όλη την Ευρώπη με σημαντικότερες αυτές στα Γερμανικά κρατίδια, στην Ουγγαρία και στην Δανία. Οι εθνικές αυτές επαναστάσεις οδήγησαν στην εθνική ενοποίηση της Ιταλίας και της Γερμανίας ενώ υπονόμευσαν την αυτοκρατορία των Αψβούργων που έμελλε 70 χρόνια μετά να χωριστεί σε Αυστρία και Ουγγαρία.  Ήταν τέτοιο το μέγεθος του αναβρασμού και της αναταραχής που η χρονιά αυτή έμεινε στην Ιστορία ως η "Άνοιξη των Εθνών".

Η πρώτη αναδιάρθρωση του νεοελληνικού χρέους (ο μεγάλος συμβιβασμός του 1878-1879)

Η Ελλάδα με επαχθείς όρους μπαίνει στην τροχιά
του υπερδανεισμού που μετά μια δεκαετία 
θα οδηγήσει σε νέα χρεοκοπία

γράφει ο Τ. ΚΑΤΣΙΜΑΡΔΟΣ
Η Ελλάδα αποκλεισμένη από τις δυτικές κεφαλαιαγορές, λόγω των στάσεων πληρωμών του 1827 και 1843, είχε προσφύγει σ' έναν ληστρικό εσωτερικό δανεισμό, για να καλύψει τα δημοσιονομικά της ελλείμματα. Εθνικός τoκογλύφος αναδεικνύεται η Εθνική Τράπεζα, που δανείζει με πολλαπλάσια επιτόκια από κείνα των αγορών, απομυζώντας κάθε εθνική παραγωγή.

Παρά τις προσπάθειες από την εποχή ακόμη του Καποδίστρια, ως και την πρώτη δεκαετία της βασιλείας του Γεωργίου Α', για συμβιβασμό με τους δανειστές της (ομολογιούχους των πρώτων δανείων και Τρεις Προστάτιδες Δυνάμεις) η είσοδος στις χρηματαγορές παρέμεινε ερμητικά κλειστή. Κυρίως, εξαιτίας της αγγλικής πολιτικής. Η διεθνής συγκυρία και η βρετανική πολιτική αλλάζουν προς τα τέλη της δεκαετίας του 1870. Από την άλλη, όπως το θέτει ο Α. Ανδρεάδης, ήταν απολύτως αναγκαίος ο εξωτερικός δανεισμός: "Αι πρόοδοι του ελληνικού κράτους ήταν καταφανείς και η εξόγκωσις των ελληνικών προϋπολογισμών έτι καταφανεστέρα. Η ανάγκη εισροής εν Ελλάδι ξένων κεφαλαίων κατεδεικνύετο οσημέραι επιτακτικωτέρα, τοσούτον μάλλον καθ' όσον η παρασκευή αξιομάχου στρατού και στόλου, εν μέσω πλήρους ανατολικής σ' κρίσεως, ζήτημα ζωής και θανάτου".

Δημήτριος Μάξιμος (1873-1955)

(Σημ Φιλίστωρος: μια ενδιαφέρουσα βιογραφία του σημαντικού οικονομολόγου Δημήτριου Μάξιμου, αυτού που προέβλεψε την Ελληνική οικονομική κρίση του 1931 και πρότεινε μέτρα που αποδείχθηκαν ότι ήταν τα σωστά. Στις αδυναμίες τις βιογραφίας που ακολουθεί θεωρώ πως είναι η νεφελλώδης αναφορά στο κίνημα Πλαστήρα του 1933. Η "κυβέρνηση στρατηγών" στην οποία αναφέρεται το κείμενο κράτησε τρεις μέρες και ήταν καθαρά μεταβατική) 

Καθημερινά στις τηλεοράσεις βλέπουμε εικόνες με τους υπουργούς να μπαινοβγαίνουν στο Μέγαρο Μαξίμου. Το Μέγαρο Μαξίμου είναι λογικώς συνιφασμένο με την πρωθυπουργική κατοικία και οχι με

Δημήτριος Μάξιμος

τον παλαιό ιδιοκτήτη του που προσδιορίζεται απο την κτητική. Αυτή η γενική κτητική λοιπόν αναφέρεται στον Πατρινό πρωθυπουργό και οικονομολόγο, Δημήτριο Μάξιμο.

Γεννήθηκε την 8η Ιουλίου του 1873 στην Πάτρα και ήταν το δεύτερο παιδί του Επαμεινώνδα Μάξιμου (1830-1877) και της Ασπασίας Λόντου (1845-1927). Απο την πλευρά του πατέρα του καταγόταν απο σπουδαία Χιώτική εμπορική οικογένεια, μέλη της οποίας διακρίθηκαν στο εμπόριο, τον τραπεζικό κλάδο και την πολιτική. Η γιαγιά του απο την πλευρά του πατέρα του ήταν το γένος Ροδοκανάκη. Η δε μητέρα του ήταν κόρη του προέδρου της βουλής και δημάρχου Πατρέων, Ανδρέα Χ. Λόντου. Σπούδασε νομικά, οικονομικά και πολιτικές επιστήμες στην Αθήνα και ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Παρίσι. Η παράδοση της οικογένειας τον έσπρωξε προς τα οικονομικά. Έτσι παράλληλα με τις σπουδές του, το 1891, προσλήφθηκε στην εθνική τράπεζα και λίγα χρόνια αργότερα έγινε υποδιευθυντής της εθνικής τράπεζας της Πάτρας. Εδώ πρέπει να σημειωθεί οτι υποδιοικητής της Εθνικής τράπεζας την περίοδο 1889-1896 και εν συνέχεια διοικητής αυτής εως το 1911 ήταν ο θείος του, σύζυγος της αδερφής της μητέρας του, Βικτωρίας Λόντου, Στέφανος Στρέϊτ. Το 1901 έγινε μέλος της λιμενικής επιτροπής Πατρών.

Ο οραματιστής Παύλος Καλλιγάς

Διοικητής της Eθνικής Tράπεζας, πρόεδρος του Aρείου Πάγου, υπουργός, συγγραφέας, σφράγισε τον ελληνικό 19ο αιώνα

Του Ν. Ε. Καραπιδακη*

Ο Παύλος Καλλιγάς (1814 - 1896) και η ίδρυση του ελληνικού κράτους μτφ.: Αρης Αλεξάκης, Αγγελική Παπαδοπούλου, Κώστας Τσινάρης, εκδ. Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης

Ο Παύλος Παναγή Καλλιγάς συνόψισε, με τη ζωή του, τον αιώνα του. Και μαζί του τη ζωή της χώρας του. Γεννημένος (1814) στη Σμύρνη από Κεφαλονίτη πατέρα και από Χιώτισσα μητέρα (Σοφία Μαυροκορδάτου), σπούδασε ως παιδί της διασποράς και των σφαγών (μετά την Επανάσταση του '21) στη Βενετία στο Φλαγγινειανό, στη Γενεύη στο κολέγιο Εγέρ, στο Μόναχο, στο Βερολίνο, στη Χαϊδελβέργη (1837), στις νομικές σχολές. Στη συνέχεια και στο νέο κράτος υπήρξε διαδοχικά δικηγόρος, δικαστής, Πρόεδρος του Αρείου Πάγου, καθηγητής της Νομικής Σχολής, βουλευτής, πολλές φορές υπουργός, Διοικητής της Εθνικής Τράπεζας, μέλος και πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου ανωνύμων εταιρειών, όπως της Εταιρείας Κατασκευής του σιδηροδρόμου Αθηνών -Πειραιώς και της Πανελληνίου Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, ιδρυτής της Εθνικής Ασφαλιστικής Εταιρείας. Σύζυγος και πατέρας.

Ηταν ακαταπόνητος συγγραφέας: διατριβές περί αστικού δικαίου, κανονικού δικαίου, ιστορίας (είναι ο μεταφραστής της «Ενετοκρατίας στην Πελοπόννησο» του Ράνκε)· αρχαία φιλολογία, φιλοσοφία (για τον Θεόφιλο Καΐρη και τον Πέτρο Βράιλα Αρμένη). Ογκώδεις και πολύτομες πραγματείες περί Ρωμαϊκού και Αστικού Δικαίου. Βυζαντινή ιστορία, πραγματείες περί φυλακών (ήταν αναγνώστης του Τοκβίλ), περί ηθών και, κυρίως, συγγραφέας ενός κεντρικού μυθιστορήματος του 19ου αιώνα, του «Θάνου Βλέκα». Ελληνιστής και λατινιστής, από τους ιδρυτές του περιοδικού της «Πανδώρας».

Για έναν τέτοιο βίο, τέτοια πολιτεία και πνευματικό έργο, η μονογραφία της καθηγήτριας Μαρί Πολ Μασόν αποτελεί τη συνεισφορά αγάπης μιας ξεχωριστής Γαλλίδας ελληνίστριας για τη συνέχεια του ελληνισμού. Το βιβλίο ξεκίνησε (1978) ως διδακτορική διατριβή στη Σορβόννη, υπό την εποπτεία του Κ. Θ. Δημαρά που ως γνωστό επέμενε τόσο πολύ στην ανάγκη για τη γνώση των προσώπων της ιστορίας. Ογκώδες και τεκμηριωμένο, έξοχα μεταφρασμένο, συνιστά συνάμα ένα ευχάριστο ανάγνωσμα. Το οφείλουμε, για την ελληνική του έκδοση, στο Μορφωτικό Ιδρυμα της Εθνικής Τράπεζας.

Τι μαθαίνουμε; Τη διαδρομή ενός άνδρα που ωριμάζει κατά το μεταίχμιο μεταξύ του διαφωτισμού και του ρομαντισμού, που αισθάνεται φιλελεύθερος, πιστεύει στις πολιτικές ελευθερίες, στην ισότητα, στους θεσμούς. Ελευθερία απέναντι στους κοινωνικούς θεσμούς και ιδίως την Εκκλησία. Πιστός αλλά και αντικληρικαλιστής καμιά φορά. Πέτυχε ως φιλελεύθερος πολιτικός; Οπως πολλοί άνδρες του 19ου αιώνα είχε έρθει πολύ νωρίς για τις αναταραχές του 1843, και έφθασε πολύ αργά για τις μεταρρυθμίσεις του 1862. Οι πολιτικές του ιδέες θα βρουν, ωστόσο, και ώς ένα βαθμό την πραγμάτωσή τους μετά την επικράτηση του Χαριλάου Τρικούπη, όταν ο Καλλιγάς θα αποκρυσταλλώσει τις απόψεις του για τον οικονομικό φιλελευθερισμό, όταν το προβάδισμα στην προσωπική του ζωή θα πάρει ο οικονομολόγος απέναντι στον νομικό και τον πολιτικό. Μια διαδικασία ανακάλυψης της οικονομίας που έχει αναλύσει διεξοδικά για όλη αυτή την περίοδο η κ. Λυδία Τρίχα. Και που θα ολοκληρωθεί αργότερα με το πρόσωπο του Ιωάννη Α. Βαλαωρίτη.

Τη διαδρομή ενός νομικού αλλά και μαχόμενου δικηγόρου, νομικού συμβούλου, δικαστή και καθηγητή της Νομικής Σχολής. Με αφορμή το ογκώδες σύγγραμμά του για το Ρωμαϊκό Δίκαιο, μνημείο της ιστορίας της ελληνικής νομικής σκέψης, μελέτησε την εμφάνιση και την εξέλιξη των κανόνων του δικαίου, φθάνοντας να αναπτύξει ένα βαθύτερο στοχασμό για τη φιλοσοφία της επιστήμης του. Ενας από τους πρώτους κοινωνιολόγους εφόσον τον απασχολούν καθόλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του οι σχέσεις κανόνα, παράβασης και ποινής, η σχέση δικαίου και ηθικής. Δεν πρόλαβε, ωστόσο, να δει την ολοκλήρωση του αστικού κώδικα, για την οποία είχε εργαστεί όλη του τη ζωή. Τη μαχητικότητα ενός δημοσιολόγου, που παρεμβαίνει γράφοντας για τα πολιτικά κόμματα, την αναμόρφωση των φυλακών, την ανοχή προς τις ξένες θρησκευτικές ομολογίες (υπόθεση Κινγκ και Χιλ), τη σημασία των εθίμων του λαού για την κατάρτιση ενός δικαιικού συστήματος. Μαχητικότητα που θα χρησιμοποιήσει το παρόν για να διεισδύσει στην ιστορία.

Την πικρία κάποιου που βρίσκεται αντιμέτωπος με τη δύσκολη πραγματικότητα ενός έθνους που δεν μπορεί να γίνει. Μνημείο αυτής της εθνικής δυσκολίας το μυθιστόρημά του ο «Θάνος Βλέκας». Ενα μυθιστόρημα εθνογραφικό για την ταυτότητα ενός λαού που ήταν ακόμα τότε δομημένος από ληστές, αρματολούς, εκλογικούς πελάτες, απατεώνες, κ.τ.λ. Ο Καλλιγάς γίνεται υπέροχα ψυχολογικός όταν αποδίδει τις διανοητικές παραμέτρους των ηρώων του, του κλέφτη ληστή με το ασκέρι του, του ναύτη πειρατή, του ραδιούργου δημοσίου υπαλλήλου, των ερωτευμένων που προσπαθούν να ξεφύγουν απ' όλα αυτά. Είχε υπηρετήσει ως δικαστής και γνώριζε όλο αυτόν τον κόσμο των αχρείων καταδοτών, των πλαστογράφων, των διεφθαρμένων υπαλλήλων, των ενόχων. Το μυθιστόρημά του είχε τη φιλοδοξία να αναδείξει το παλιό καθεστώς όπως το είχε κάνει ο Μαντζόνι στους «Αρραβωνιασμένους». Αν δεν τα κατάφερε όπως ο Ιταλός ομόλογός του, εισήγαγε τουλάχιστον ένα είδος νέο στο λογοτεχνικό ρεπερτόριο, το μυθιστόρημα των ληστών που αξιοποίησε και διεθνοποίησε στη συνέχεια ο Εντμόν Αμπού με τους «Αρχοντες των ορέων».

Μια μοναδική βιογραφία, για μια τόσο ενδιαφέρουσα εποχή, με τα ιδιαίτερα γνωρίσματά της και τις αβεβαιότητές της που ωστόσο διαμόρφωσε την ελληνική κοινωνία.

* Ο Ν. Ε. Καραπιδάκης είναι καθηγητής της Ιστορίας της Μεσαιωνικής Δύσης στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο.

Το ζήτημα των τραπεζών (1871-1873)

Ο ιστορικός Γεώργιος Δερτιλής δεν χρειάζεται συστάσεις από εμάς. Τα πνευματικά επιτευγματα του είναι ευρύτερα γνωστά, με τελευταία πολύτιμη προσθήκη το δίτομο έργο του για την οικονομική ιστορία της ελλάδος που εξέδωσε το Μ.Ι.Ε.Τ (Ιστορία του ελληνικού κράτους 1830-1920).

Το μικρό βιβλίο του "το ζήτημα των τραπεζών" εκδόθηκε πρώτη φορά το 1980 επίσης από το Μ.Ι.Ε.Τ. Αντικείμενο της μελέτης είναι η προσπάθεια πλούσιων ομογενών (Συγγρός, Μπαλτατζής, Στεφανοβικ κτλ) από την κωνσταντινούπολη και την υπόλοιπη Ελληνική Διασπορά να διεισδύσουν οικονομικά στην τότε υποανάπτυκτη και καχεκτική Ελλάδα του 1871. Με οξυδέρκεια και ευκρίνεια αναλύονται οι ελιγμοί τους σε σχέση με την οικονομική και πολιτική ηγεσία της Χώρας. Αναλύονται τα καθαρά κερδοσκοπικά κίνητρα των επενδυτών (των "χρυσοκανθάρων" κατά την ορολογία της Εποχής) που υποκρύπτονταν πίσω από την πρόταση τους στο κράτος να ιδρύσουν τράπεζα με εκδοτικά προνόμια για χαρτονομίσματα σε λίγες Επαρχίες του ελληνικού κρατιδίου. Ουσιαστικά περιγράφεται το οικονομικό περιβάλλον που εξέθρεψε το τεράστιο χρηματιστηριακό σκάνδαλο των "Λαυρεωτικών".

Πολύ ενδιαφέρουσα και η ανάλυση που εντοπίζει τα κίνητρα του Βασιλιά Γεώργιου πίσω από την Συνταγματική εκτροπή του 1871 με την ανάδειξη του Δεληγιώργη στον Πρωθυπουργικό θόκο, ενώ είχε μόνο μια δεκάδα βουλευτών.

Η μελέτη ασχολείται σε ένα πολύ μικρό χρονικό ορίζοντα με πολύ περιορισμένους σκοπούς. Η αφηγηματική χάρη σε συνδιασμό με την δύναμη ανασύνθεσης του ιστορικού χρόνου μετατρέπουν το χρονικό αυτό σε ένα ευχάριστο ανάγνωσμα. Ο συγγραφέας είναι πάντα κατανοητός στην χρήση των οικονομικών όρων, ενώ έχει βαθειά γνώση όλων των προσώπων που διαδραμάτισαν κάποιο ρόλο στην εξέλιξη των γεγονότων.