Το ΚΚΕ του Εμφυλίου μέσα από τα Τσεχικά αρχεία (1946-1948)

Το νέο ενδιαφέρον βιβλίο των κ. Νίκου Μαραντζίδη και Κώστα Τσίβου, αποτελεί την τελευταία μελέτη της μετα-αναθεωρητικής ιστοριογραφικής τάσης για την κρίσιμη δεκαετία του ΄50. Η μελέτη διαρθρώνεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος εξετάζει την θέση του ΚΚΕ στο μεταπολεμικό Διεθνές κομμουνιστικό σύστημα, εντάσσει τις ενέργειες Ζαχαριάδη στο πλαίσιο της Διεθνούς πολιτικής του Στάλιν και περιγράφει σε αδρές γραμμές πως αρχικά ενισχύθηκε ο ΔΣΕ από το σύστημα αυτό και πως εγκαταλήφθηκε όταν δεν είχε πλέον αξία για τον Διεθνή κομμουνισμό. Το ενδιαφέρον είναι ότι το νέο ερμηνευτικό σχήμα ερμηνεύει πολλές ακατανόητες και αψυχολόγητες ενέγειες του Ζαχαριάδη (π.χ. 5η ολομέλεια, απομάκρυνση Βαφειάδη, μεταστροφή στρατηγικής από ανταρτοπόλεμο σε τακτικές μάχες κτλ)

Το δεύτερο μέρος, κατά την γνώμη μας και το πιό ενδιαφέρον, καταγράφει την συνεργασία της κομμουνιστικής Τσεχοσλοβακίας με την ηγεσία του ΚΚΕ τόσο κατά την διάρκεια του εμφυλίου όσο και μετά με την μεταφορά Ελλήνων κομμουνιστών στην χώρα της Ανατολικής Ευρώπης. Στα αρχεία αυτά σε άκρως απόρρητα έγγραφα καταγράφεται με λεπτομέρειες η χρηματική και οικονομική βοήθεια που έλαβε ο ΔΣΕ από το Κ.Κ. Τσεχοσλοβακίας κατά την διάρκεια του Εμφυλίου. Επίσης υπάρχουν λεπτομερείς περιγραφές για την σχολή κατασκόπων που λειτούργησε στα εδάφη της Τσεχοσλοβακίας μετά το 1950 και στην οποία το ΚΚΕ εκπαίδευσε ομάδες κατασκόπων για δράση στην Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό πως προβλεπόταν η εκπαίδευση και γυναικείου τμήματος με συμμετοχή γυναικών ώριμης ηλικίας (ως 50 ετών) που θα είχαν σκοπό να ενισχύσουν τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ στην Ελλάδα.

Μπούλκες, το κομμουνιστικό στρατόπεδο του Όργουελ σε Γιουγκοσλαβικό έδαφος (και μια υπενθύμιση για τα "Δεκεμβριανά")

Το Μπούλκες διαδραμάτισε πολύ σημαντικό ρόλο κατά τον εμφύλιο πόλεμο αποτελώντας ορμητήριο και αρχηγείο του ΔΣΕ. Εκεί κατέφευγαν τα μέλη της ηγεσίας αλλά και απλοί μαχητές καθώς αποτελούσε χώρο συγκέντρωσης, ανάπαυσης και περίθαλψης του ΔΣΕ. Δεν επρόκειτο ασφαλώς για ένα ειρηνικό χωριό αλλά κάτι ανάμεσα σε χωριό και στρατόπεδο, όπως επέβαλλαν οι πολεμικές συνθήκες. Ωστόσο ήταν μία κοινότητα στην οποία οι Έλληνες κομμουνιστές είχαν την ευκαιρία να υλοποιήσουν κάποιες από τις αρχές και τις αξίες του πολιτικού και κοινωνικού συστήματος που υποστήριζαν. Μέσα στο φιλικό σοσιαλιστικό περιβάλλον του Γιουγκοσλαβικού κράτους και με πλήρη ελευθερία από τις τοπικές αρχές, αφού το Μπούλκες αποτέλεσε ξεχωριστή κρατική οντότητα, εφάρμοσαν σε μικρή κλίμακα το μοντέλο της πολιτικής οργάνωσης που επιθυμούσαν.

Σύμφωνα με τα σταλινικά πρότυπα, τα οποία ασπάζονταν απολύτως ο Ζαχαριάδης, το καθεστώς που δημιουργήθηκε στο Μπούλκες ήταν αυταρχικό και αστυνομοκρατούμενο με κύριο στόχο την προστασία από τους εχθρούς, εξωτερικούς και εσωτερικούς, και τον εντοπισμό των προδοτών. Η καχυποψία επικράτησε και οι αγωνιστές παρακολουθούσαν ο ένας τον άλλο σε ένα ατέρμονο κυνήγι πρακτόρων, κατά το οποιο σπιλώθηκαν άδικα πολλοί άδολοι αγωνιστές της εθνικής αντίστασης.

Ενδείξεις για την συνεργασία των "Τσάμηδων" με τον "Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας" κατά την διάρκεια του Ελληνικού Εμφυλίου

του Ευάγγελου Κωφού,

Ιστορικού/Πρέσβη-Εμπειρογνώμονα ε.τ.*

Από το υλικό του προσωπικού αρχείου του Αλέκου Παπαπαναγιώτου, από το οποίο ο εκλιπών μου επέτρεψε να λάβω αντίγραφα, εντόπισα αναφορές για το θέμα της επιστράτευσης στο ΔΣΕ Τσάμηδων που είχαν καταφύγει στην Αλβανία στην περίοδο 1944-1945. Οι αναφορές εστιάζονται στην περίοδο Φεβρουαρίου-Απριλίου 1949 και είναι κυρίως ραδιογραφήματα μεταξύ του Π.Γ. του ΚΚΕ/ΔΣΕ (κάπου στη ΒΔ Ελλάδα) και των εκπροσώπων του στα Τίρανα (την εποχή εκείνη Γιάννης Ιωαννίδης και Λευτέρης Βουτσάς).  Προέρχονται κυρίως από τους φακέλους των ραδιογραφημάτων Φ-7/1 και Φ-41, του "Αρχείου του ΚΚΕ Εσωτερικού" όπως σημειώνει ο Αλέκος. Υπάρχουν όμως σκόρπιες αναφορές και σε άλλα έγγραφα.

Το Βορειοηπειρωτικό ζήτημα, ο "Δεκέμβρης" και ο Εμφύλιος

Του ΦΟΙΒΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗ

Στις 22 Οκτωβρίου 1944 η «Αντιφασιστική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης» της Αλβανίας, στην πόλη Μπεράτι, αποφάσισε να μετασχηματιστεί σε προσωρινή κυβέρνηση της χώρας υπό την προεδρία του στρατηγού Ενβέρ Χότζα

Στη Διάσκεψη της Μόσχας, λίγες μέρες νωρίτερα, τόσο η βρετανική όσο και η σοβιετική ηγεσία είχαν αποφύγει να συζητήσουν για την Αλβανία και επομένως να δεσμευτούν περί αυτήν. Η σύντομη χρονική σύνδεση ανάμεσα στη Διάσκεψη της Μόσχας και την ανακήρυξη της αλβανικής κομμουνιστικής κυβέρνησης δείχνει τη βαθύτερη επιθυμία των Σοβιετικών αλλά και των Βαλκάνιων κομμουνιστών να θέσουν προ τετελεσμένων γεγονότων τους Βρετανούς στην Αλβανία.

Οι σοβιετικές και οι αλβανικές ανησυχίες είχαν ενταθεί και από το λόγο του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου στις 18 Οκτωβρίου 1944 στην απελευθερωμένη Αθήνα, οπότε και είχε δηλώσει ενώπιον του συγκεντρωμένου πλήθους: «Η Βόρειος Ήπειρος αποτελεί αναπόσπαστον τμήμα της Ελλάδος. Και έχει προσφάτως καθαγιαστεί και από τους τάφους των ηρώων μας».

«Η αποτυχημένη επίθεση του ΔΣΕ στη Φλώρινα: 11.02.1949»

Του Αθανάσιου Καλλανιώτη

Περιοδικό Παρέμβαση 153 (Καλοκαίρι 2010) 65 -9

blogs.sch.gr

Η επίθεση των ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας την 12η Φεβρουαρίου 1949 για την κατάληψη της πόλης Φλώρινας δείχνει ανάγλυφα όλη την παθογένεια του κυρίως Εμφυλίου Πολέμου, στόχος του οποίου ήταν από το φθινόπωρο του 1946 η ανατροπή της εκλεγμένης κυβέρνησης της χώρας.

Ο εξωτερικός Παράγοντας.

Η σύλληψη τη ιδέας ανήκει στον ηγέτη των κομουνιστών ανταρτών Νίκο Ζαχαριάδη, ο οποίος είχε προσέλθει στο Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ στα τέλη Ιανουαρίου 1949 μετά από επίσκεψή του στο εξωτερικό. Παρουσία απεσταλμένου της Κομινφόρμ κι ενός Αλβανού αντιπροσώπου συνήλθε τότε στον ερειπωμένο οικισμό Φούσια του Γράμμου (μάλλον στην Αλβανία) η 5^η Ολομέλεια του ΚΚΕ.

Η απόφασή της για την «πλήρη εθνική αποκατάσταση» των Σλαβομακεδόνων δήλωνε την (καθαρή πια) πλεύση του ΚΚΕ στο πλευρό της κομουνιστικής ορθοδοξίας, ορθοδοξία που διαμαχόταν την αιρετική Γιουγκοσλαβία, χώρα στην οποία κατέφευγαν λαθραίως σλαβόφωνοι μαχητές του ΔΣΕ για να αποφύγουν τα δεινά του πολέμου. Για να σταματήσει η διαρροή τοποθετήθηκαν τότε σε ανώτατες θέσεις της Κυβέρνησης των Ανταρτών και του Πολεμικού τους Συμβουλίου Σλαβομακεδόνες της οργάνωσης ΝΟΦ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο).

Ενας στρατηγός του Τίτο θυμάται την Γιουγκοσλαβική παροχή στρατιωτικής βοήθειας στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας στα πρώτα 2 χρόνια του ελληνικού Εμφυλίου

Του Σταυρου Tζιμα

Στο μικροσκοπικό καφέ «Γκαλέρια», στην οδό Βουκ Κάρατζιτς με τις πολλές αντικερί, στο κέντρο του παλιού Βελιγραδίου, κάθε μέρα γύρω στις 12.00 το μεσημέρι, κάνει την εμφάνισή του ένας ψηλός και καλοστεκούμενος ηλικιωμένος κύριος.

Μοιάζει εντυπωσιακά στην εμφάνιση με τον Ζακ Σιράκ, τον χαιρετούν με σεβασμό οι θαμώνες, μικροί και μεγάλοι, και αφού πιει τον καφέ και «τραβήξει» τις σλιμποβίτσες του αργά το μεσημεράκι γυρίζει στο σπίτι του. Την επομένη πάλι τα ίδια. Δεκαετίες τώρα ο Γιόβαν Κάπισιτς, τηρεί πιστά την καθημερινή αυτή συνήθεια, συχνάζοντας στην καφετέρια του γιου του, γνωστού πρώην μπασκετμπολίστα, Ντράγκαν, με τις σκέψεις του να ταξιδεύουν στο ένδοξο παρελθόν του ιδίου και της πατρίδας του και να γίνονται γκρίζες όταν επιστρέφουν στην κατάντια της σημερινής φτωχής και αδύναμης Σερβίας. Αυτός ο ενενηντατριάχρονος κομψός Σέρβος, παλιός στενός συνεργάτης του Τίτο κρύβει ένα μεγάλο και ένοχο (;) μυστικό της τραγικότερης σελίδας της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, του Εμφυλίου πολέμου.
«Αν μάθουν οι Ελληνες»

«Αν μάθουν οι Ελληνες τι τους έκανα θα με κρεμάσουν», συνήθιζε να λέει σε στιγμές ευφορίας σε συνομιλητές του όταν η κουβέντα έφτανε στην εμπλοκή της Γιουγκοσλαβίας, αλλά και του ιδίου προσωπικά στην ελληνική τραγωδία. Τι ακριβώς έκανε; Συγκέντρωνε, έστελνε στον Γράμμο και το Βίτσι, τον προερχόμενο από τη Σοβιετική Ενωση και τις άλλες «Λαϊκές Δημοκρατίες» οπλισμό που προοριζόταν για τις ανάγκες του «Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) στο διάστημα 1947-1948. Τα όπλα, πυροβόλα, μυδράλια, αυτόματα, νάρκες, αντιαεροπορικά, αντιαρματικά, χειροβομβίδες, τα πυρομαχικά, τρόφιμα, είδη ρουχισμού, φαρμακευτικό και νοσοκομειακό υλικό, κατέφθαναν από Πράγα, Βαρσοβία, Μόσχα, Βουκουρέστι, Σόφια κ. α. στο Βελιγράδι και απο εκεί μεταφέρονταν και αποθηκέυονταν σε κρατικές εγκαταστάσεις στην πόλη Πάντσεβο.
Στη συνέχεια με τρένα και φορτηγά μεταφέρονταν στην περιοχή των Σκοπίων απ’ όπου προωθούνταν στα σύνορα, όπου τα παραλάμβαναν με την Ελλάδα τμήματα του εφοδιασμού των ανταρτών και συνήθως με μουλάρια τα περνούσαν στα θέατρα των πολεμικών επιχειρήσεων. «Μόλις τα γεμάτα με όπλα και πυρομαχικά βαγόνια έφταναν στα σύνορα κοντά στα Μπίτολα, οι ντιζελομηχανές μας τα έσπρωχναν και τα έστελναν ακυβέρνητα μέσα στην Ελλάδα και εκεί τα περίμεναν οι Ελληνες σύντροφοι. Αυτό βέβαια συνιστούσε παραβίαση κυριαρχίας, αλλά έτσι γινόταν...», αποκάλυψε μεταξύ άλλων σε συνέντευξή του στο «Κανάλι 5» των Σκοπίων.

Η πολιτική του Κ.Κ.Ε. για το "Μακεδονικό" από τον Μεσοπόλεμο ως τον Εμφύλιο σύμφωνα με τον Μάρκο Βαφειάδη

Μάρκος Βαφειάδης

Ο Μάρκος Βαφειάδης υπήρξε ένας από τους μεγάλους πρωταγωνιστές του ΚΚΕ σε όλη την διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου. Ήταν αρχικαπετάνιος των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στην Δυτική Μακεδονία, αρχιστράτηγος του ΔΣΕ και "πρωθυπουργός" της "προσωρινής Δημοκρατικής κυβέρνησης" που σχηματίστηκε στην ζώνη που ήλεγχε ο ΔΣΕ στα χρόνια του εμφυλίου, που όμως δεν αναγνωρίστηκε από καμία κυβέρνηση γιατί δεν είχε εγκατασταθεί σε κάποια μεγάλη πόλη. Στα τέλη του 1948 παύθηκε με συνοπτικές διαδικασίες από τα αξιώματα του από τον Ζαχαριάδη και έμεινε εξόριστος στην ΕΣΣΔ για 23 χρόνια. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα αποφάσισε να καταγράψει τις αναμνήσεις του από την περίοδο στην οποία πρωταγωνίστησε.  Τα απομνημονεύματα του Βαφειάδη παρουσιάζουν ένα ενδιαφέρον και αποτελούν μια ολομέτωπη αχαλίνωτη επίθεση κατά του Ζαχαριάδη και του κύκλου των στελεχών που τον στήριξε (Ιωαννίδη, Μπαρτζιώτα, Βοντίτσιο, Ρούσσο, Κίσσαβο κτλ), τους οποίους ο Βαφειάδης τους κατηγορεί ανοιχτά ως προδότες του αγώνα του ΔΣΕ. 

Επειδή ακριβώς διετέλεσε αρχηγός του ΕΛΑΣ στην Δυτική Μακεδονία και καταγόταν από την ευρύτερη περιοχή της, γνώριζε αρκετά καλά την πολιτική που ακολούθησε το ΚΚΕ για την Μακεδονία. Την πολιτική αυτή περιγράφει στο ακόλουθο απόσπασμα, υπογραμμίζοντας πάντως πως ο ίδιος αποδοκίμαζε την τακτική αυτή και με την εισήγηση του στην 4η ολομέλεια της κεντρικής επιτροπής το 1948, αλλά και με την πολιτική αφοπλισμού που ακολούθησε για τις μονάδες των σλαβόφονων αυτονομιστών του Goce.

Ο κανονιοβολισμός της Θεσσαλονίκης από τον ΔΣΕ στον Εμφύλιο πόλεμο (10 Φεβρουαρίου 1948)

Κίνηση εντυπωσιασμού και προπαγάνδας του «Δημοκρατικού Στρατού» (ΔΣΕ), που κατέληξε σε τραγωδία για τους επιτιθέμενους. Συνέβη τη νύχτα της 9ης προς τη 10η Φεβρουαρίου 1948, σε μια περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου που το αντάρτικο κίνημα βρισκόταν σε ιδιαίτερη έξαρση και ο «Εθνικός Στρατός» σε φάση ανασυγκρότησης, καθώς οι Άγγλοι είχαν αποχωρήσει από την Ελλάδα και οι Αμερικανοί αναμένονταν από μέρα σε μέρα.

Η κατάληψη της Θεσσαλονίκης ήταν ένα παλιό όνειρο των ανταρτών και στρατηγικής σημασίας κίνηση. Είχε προβλεφθεί στο σχέδιο «Λίμνες», αλλά εγκαταλείφθηκε, εξαιτίας του ανεπαρκούς έμψυχου και άψυχου υλικού, που διέθετε ο ΔΣΕ. Ο κανονιοβολισμός της Θεσσαλονίκης αποφασίστηκε ως κίνηση εντυπωσιασμού για εσωτερική και διεθνή κατανάλωση, σε σύσκεψη στρατιωτικών και πολιτικών αρχηγών του ΔΣΕ στο χωριό Πύλη Πρεσπών, διαφωνούντος του Μάρκου Βαφειάδη. Ο νέος διοικητής των δυνάμεων του ΔΣΕ στην Κεντρική Μακεδονία, Νίκος Τριανταφύλλου, διατάχθηκε να διεισδύσει στην περιοχή της Θεσσαλονίκης με τμήματα του ΔΣΕ και να πλήξει με πυροβόλα την πόλη.

Μια ανατομία του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος (ΔΣΕ)

Η δημιουργία του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ), το φθινόπωρο του 1946, δεν αποτέλεσε ούτε μια ενστικτώδη αντίδραση στη Λευκή Τρομοκρατία ούτε μια πράξη που επεδίωκε έναν πολιτικό συμβιβασμό. Υπήρξε η ενσυνείδητη πολιτική επιλογή της κομμουνιστικής ηγεσίας για την κλιμάκωση του αγώνα της, με στόχο την κατάληψη της εξουσίας με έναν συνδυασμό ένοπλων και πολιτικών μέσων. Σε αυτό το ακλόνητο συμπέρασμα καταλήγει το βιβλίο του Νίκου Μαραντζίδη Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, ύστερα από συστηματική μελέτη των τεκμηρίων- πολλά από τα οποία νέα και αδημοσίευτα.

Υπό την ηγεσία του Ν. Ζαχαριάδη, το κόμμα ήταν αποφασισμένο να εξουδετερώσει όλους τους αντιπάλους του, να μετατρέψει τη χώρα σε Λαϊκή Δημοκρατία και να την εντάξει στο σοβιετικό μπλοκ. Λόγω της ενεργού επέμβασης της Βρετανίας και των ΗΠΑ στα ελληνικά πράγματα, οι στόχοι του ΚΚΕ μπορούσαν να πραγματοποιηθούν μονάχα με τη δύναμη των όπλων: τον ΔΣΕ. Παράλληλα, η στρατιωτική νίκη μπορούσε να επιτευχθεί μονάχα με τη συνεχή και αποφασιστική ξένη υποστήριξη προς τον ΔΣΕ και την πολιτική του ηγεσία. Ετσι η λεπτομερής και σε βάθος «αυτοψία» που κάνει ο συγγραφέας προσφέρει σπάνια και πολύτιμα στοιχεία για τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που αντιμετώπιζαν οι κομμουνιστές στην προσπάθειά τους να επιβληθούν στους συμπατριώτες τους. Ακόμη σημαντικότερο είναι πως καταδεικνύει τους λόγους για τους οποίους ο ΔΣΕ ήταν αδύνατον να εξισορροπήσει την ισχύ των αντιπάλων του και, άρα, ήταν από την αρχή καταδικασμένος να αποτύχει.

"Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας" του Νίκου Μαρατζίδη

«Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας» του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Νίκου Μαραντζίδη.
Εκδόσεις «Αλεξάνδρεια», Αθήνα, 2010.

Η μελέτη αυτή παρουσιάζει μια συνολική εικόνα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, με έμφαση σε συγκεκριμένες πτυχές της οργάνωσης, λειτουργίας και δράσης του, οι οποίες, κατά τον συγγραφέα, απουσιάζουν ή υποτιμούνται στην μέχρι τώρα βιβλιογραφία. Το ζητούμενο είναι η επανατοποθέτηση του φαινομένου στο γενικότερο πλαίσιο της δεκαετίας του 1940 και των εξελίξεων του διεθνούς κομμουνιστικού συστήματος.

Στο 1ο κεφάλαιο αναλύεται η εικόνα του ΔΣΕ στην συλλογική μνήμη της Αριστεράς και η εξέλιξη της ιστορικής έρευνας γύρω από το θέμα. Στο 2ο εξετάζεται η βοήθεια σε στρατιωτικό και άλλο υλικό που παρείχαν τα κομουνιστικά κράτη στο ΚΚΕ. Στο 3ο παρουσιάζονται η δημογραφική σύνθεση και τα κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά των μαχητών του ΔΣΕ, καθώς και οι εθνοτικές ομάδες (ιδίως οι Σλαβομακεδόνες) που βρέθηκαν στο αντάρτικο. Στο 4ο μελετώνται οι βασικές πολιτικές και οργανωτικές αρχές της φυσιογνωμίας του ΔΣΕ. Στο 5ο αποτιμάται η δυνατότητά του να πετύχει τους στόχους του. Στο 6ο αναλύονται οι μηχανισμοί απονομής δικαιοσύνης που συνέστησε. Στο 7ο θίγονται θέματα ταμπού της ζωής του ΔΣΕ, όπως η βίαιη στρατολογία αμάχων, η συμμετοχή παιδιών στο αντάρτικο, οι σχέσεις των φύλων και η τύχη των αιχμαλώτων. Τέλος, στο 8ο κεφάλαιο αναλύεται το συνταγματικό πλαίσιο και οι δημόσιες πολιτικές του κράτους του ΔΣΕ. Το βιβλίο συμπληρώνεται με βασική βιβλιογραφία και χρονολόγιο στρατιωτικών γεγονότων.

Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου:

«Στο βιβλίο επιχειρείται η περιεκτική παρουσίαση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, του αντάρτικου στρατού του ΚΚΕ κατά τα χρόνια 1946-1949. Συνδυάζοντας την περιγραφή με την ανάλυση, σκιαγραφούνται τα βασικά χαρακτηριστικά του ΔΣΕ στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου, προκειμένου ο αναγνώστης να κατανοήσει τι ήταν και πώς δρούσε αυτός ο στρατός.

Η πρόσβαση σε μέχρι πρότινος κλειστά αρχεία και ο μεγάλος αριθμός μαρτυριών και απομνημονευμάτων για τον εμφύλιο πόλεμο βοήθησε τις ιστορικές έρευνες να επιστρέψουν σε παλιότερα ερωτήματα και θέματα ταμπού και να προχωρήσουν σε νέα θεματικά πεδία με μεγαλύτερη ερευνητική νηφαλιότητα σε σχέση με το παρελθόν. Αργά αλλά σταθερά καλύπτονται τα κενά που υπάρχουν για μια σειρά όψεις του εμφυλίου πολέμου και του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας. Ολοένα και περισσότερο κατανοείται πως το ζήτημα δεν είναι η διαιώνιση της μυθοπλασίας για τον «άπαρτο Γράμμο και το απάτητο Βίτσι», ούτε η άγονη προσπάθεια αναζήτησης του «τι έφταιξε και χάσαμε», αλλά η διεύρυνση των γνώσεών μας για τα σκληρά εκείνα χρόνια.

Εντέλει, πολύ περισσότερο από την ηρωική διάσταση ή το ιδεολογικό πείσμα της ηγεσίας του ΚΚΕ και ενός αριθμού στελεχών και μαχητών του ΔΣΕ, η μελέτη της περιόδου αναδεικνύει την βαθύτατη ανθρώπινη τραγωδία νέων κυρίως ανθρώπων, ανδρών και γυναικών αλλά και παιδιών, που κατά βάση στρατολογήθηκαν βίαια και υποχρεώθηκαν να πολεμήσουν κάτω από μια ηγεσία που δεν εμπιστεύονταν, σε ένα πόλεμο που δεν πίστευαν και τον οποίο δεν μπορούσαν να κερδίσουν».

πηγη

http://eoniaellhnikhpisti.blogspot.com